Maandag 75 jaar geleden werd concentratiekamp Auschwitz-Birkenau bevrijd door oprukkende Sovjettroepen. Met behulp van een historicus beantwoorden we vragen die op reactieplatform NUjij over Auschwitz zijn gesteld.

Kan het NIOD meer vertellen over het personeel dat in deze kampen werkte? Wat waren hun ervaringen/meningen hierover toen de oorlog voorbij was? (Bertus_Stookhout)

"De mensen die het 'gewone' werk in de kampen deden waren geen elitetroepen", vertelt oud-onderzoeker van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD) David Barnouw. "Ze waren meestal op die plekken terechtgekomen als vrijwilliger, en ze ontdekten pas toen ze er waren wat er de in kampen gebeurde."

Tegelijkertijd werden de gevangenen door de overtuigd antisemitische leiding van de kampen ook naar de 'gewone' bewakers en medewerkers toe volledig gedeformeerd tot Untermenschen. "Duitsland bevond zich in een oorlog. En voor veel Duitsers waren de Joden de vijand. Het was in hun ogen alleen maar goed als deze mensen werden afgemaakt, als onderdeel van die strijd."

Na de oorlog zijn er nauwelijks bewakers en andere personeelsleden uit de kampen vervolgd. "En als dat gebeurde, stelden ze altijd dat ze alleen maar in de keuken hadden gewerkt en nooit iets hadden gezien. Die kans lijkt overigens vrij klein; zelfs de gevangenen in de kampen zelf wisten dat er gaskamers waren en wat daar gebeurde."

Ik zou graag willen weten of er ooit spijtbetuigingen van bewakers zijn geweest en hoeverre die oprecht waren. Zijn er ooit confrontaties geweest met voormalige bewakers en slachtoffers? (Animalfarm1984)

Een relatief recent voorbeeld is de voormalige kampbewaker Reinhold Hanning, die in 2016, op 94-jarige leeftijd, voor de rechter moest verschijnen voor zijn betrokkenheid bij de gruwelen in Auschwitz. Hij verklaarde zich diep te schamen en zei: "Ik schaam mij ervoor dat ik het onrecht zag gebeuren en mij er niet tegen heb verzet".

Hanning werd hierbij ook geconfronteerd door ex-gevangenen en hun nabestaanden. Eén van de overlevenden van Auschwitz zei daarbij "Het mag dan zo zijn dat hij een ander mens is, maar voor datgene wat gebeurd is, daarvoor is geen excuus."

Hebben wij nog profijt van het gruwelijke wetenschappelijke onderzoek dat in Auschwitz is gedaan? (Moon_Shine)

De experimenten die nazidoctoren deden waren veelal gruwelijk, zoals de (dodelijke) tests op tweelingen door Jozef Mengele of sterilisatie-experimenten door Carl Clauberg. Wetenschappers zijn zelf ook huiverig over het gebruik van gegevens uit deze experimenten, omdat deze data op zeer onethische wijze zijn verkregen.

Een voorbeeld is het onderzoek naar onderkoeling, dat onder meer in Auschwitz werd gedaan. De Canadese John Hayward zei in de jaren tachtig: "Ik wil deze data niet gebruiken, maar er is niets anders."

Naast het ethische deel, komt er ook een wetenschappelijk probleem kijken bij het gebruik van nazigegevens. De menselijke experimenten, zoals die omtrent onderkoeling, leverden mogelijk onbetrouwbare data op. De proefpersonen waren immers uitgehongerde gevangenen en de data tonen dus niet hoe gezonde mensen reageren op bepaalde temperaturen.

Hoe verging het de overlevers? Hoe werd deze groep opgevangen in Duitsland en later in hun thuislanden? (Achilias)

De overlevenden van Auschwitz moesten maandenlang reizen voordat zij weer thuis kwamen. Het kamp was bevrijd door de Russen, dus de overlevenden moesten via Rusland en Odessa naar Marseille reizen; daarna konden zij naar hun land van herkomst.

De ontvangst van de mensen die terugkeerden, was heel dubbel. "Sommige mensen waren bang dat het spionnen waren, omdat ze de oorlog hadden overleefd", vertelt historicus Barnouw. "Bovendien was Nederland erg druk met het verwerken van de nationale ervaringen tijdens de oorlog. Als de Joden probeerden duidelijk te maken wat zij hadden meegemaakt, kregen ze veelal te horen dat de Hongerwinter ook heel erg was geweest. Dan hou je wel op met praten natuurlijk."

Nederland was in het westen het laatste land dat werd bevrijd en had dus, in tegenstelling tot Frankrijk en België, helemaal geen tijd gehad om zich voor te bereiden op de terugkeer van de Joden en andere overlevenden uit de kampen. "Politieke gevangenen, verzetsmensen en Nederlanders die waren weggevoerd vanwege de Arbeitseinsatz (gedwongen werken voor de Duitse oorlogseconomie, red.) hadden familie en vrienden bij wie ze terecht konden. Maar de Joden die terugkeerden, waren vaak hun hele familie verloren."

Werden de overlevenden wel geloofd als zij vertelden over de gruwelen die ze hadden meegemaakt? (Achilias)

Nee, veel Nederlanders hadden heel veel moeite de verhalen te geloven als de overlevenden vertelden over de gruwelijkheden die hadden plaatsgevonden in de kampen. In de Eerste Wereldoorlog hadden de Duitsers - veel meer en beter dan de geallieerden - gebruikgemaakt van nepnieuws als propaganda.

Na de Tweede Wereldoorlog werden ook de vreselijke verhalen over de vernietigingskampen door veel mensen als nepnieuws gezien. "Het is en blijft natuurlijk ook onvoorstelbare waanzin, de planmatigheid en de omvang waarmee de Duitsers de Joden hebben afgemaakt", legt Barnouw uit. De Duitsers hadden, voor de oorlog, ook het imago van een net en geciviliseerd volk. "Van de mensen uit het land van Goethe en Schiller verwachtte men dit soort barbaarsheden niet."

De selectieprocedure in Auschwitz. (Foto: Getty Images)

Zijn er verhalen bekend van Duitse soldaten die hebben geholpen met het bevrijden van gevangenen uit Auschwitz of die bevelen weigerden uit te voeren? (KeesdV)

Zover bekend waren er maar weinig tot vrijwel geen Duitse militairen die hun bevelen weigerden. Een omstreden voorbeeld van iemand die enigszins tegen zou hebben gewerkt, is de dokter Hans Münch. Naar eigen zeggen weigerde hij om mee te werken met het selecteren welke gevangenen dood moesten en wie niet.

Münch voerde wel wetenschappelijke experimenten op mensen uit, maar dit zou hij gedaan hebben om gevangenen in leven te kunnen houden. Proefpersonen zouden na de experimenten omgebracht worden, waardoor Münch zijn experimenten probeerde te verlengen zodat deze mensen langer in leven konden blijven.

De dokter werd berecht voor zijn betrokkenheid in het kamp, maar werd vrijgesproken omdat een aantal gevangenen bevestigde dat Münch hen in leven had gehouden.

Wisten de Joden wat hen te wachten stond toen zij in Nederland werden weggevoerd? (Gerard_van_den_IJssel)

De mate waarin Joden wisten wat ze te wachten stond in de kampen, is nog steeds onderwerp van discussie voor historici. "De Joden wisten dat ze het zwaar zouden krijgen", stelt historicus Barnouw. "Maar uit niets blijkt dat ze wisten dat ze twee dagen na hun vertrek uit Nederland vermoord zouden worden."

"Dat valt in elk geval niet op te maken uit de brieven die zij achterlieten voor hun familie en geliefden. Of uit de beelden van Joden die in de trein stapten in Westerbork. Als zij wetenschap hadden van het feit dat zij zouden worden afgemaakt, moeten ze op z'n minst gedrogeerd zijn geweest om zo rustig in de trein te stappen."

Een klein aantal gevangenen heeft Auschwitz weten te ontsnappen en vertelde Geallieerde militaire leiders wat er gebeurde. Toch kreeg het stoppen van deze gruwelijkheden geen prioriteit. Wat is het verhaal hierachter? (NickC)

Deze vraag is beantwoord in het onderstaande verhaal.