Na de Amerikaanse moord op een invloedrijke Iraanse generaal en de Iraanse vergeldingsaanval lijken de spanningen weer af te nemen. De Amerikaanse president Donald Trump lijkt te zijn weggekomen met het uitschakelen van een belangrijke tegenstander. Maar heeft hij wel een plan voor de langere termijn?

De Amerikanen waren op tijd op de hoogte van de Iraanse vergeldingsaanval en er vielen geen slachtoffers, hoewel de Iraanse staatsmedia steevast claimen dat tientallen Amerikanen het leven lieten. Maakte dat de Iraanse vergeldingsaanval opvallend mild?

"Niet mild, maar berekend", corrigeert Peyman Jafari, Irandeskundige aan de Universiteit van Amsterdam. "Deze actie heeft Iran wraak laten nemen. Zo voldoet het regime aan de roep om vergelding in Iran zelf. Symbolisch is dat dit gebeurt door de Revolutionaire Garde zelf en niet door pro-Iraanse milities. En dat het wordt uitgevoerd met raketten die in Iran zijn gemaakt. De boodschap is: dit doen we zelf, met onze kennis en onze wapens."

Machtsevenwicht is in het Midden-Oosten meestal een koorddans, en dat is dit keer niet anders. Iran kan een conventionele oorlog met de VS niet winnen en de Amerikaanse president Trump heeft geen trek in een van de nieuwe "eindeloze oorlogen" die hij beloofde te zullen beëindigen. Tegelijkertijd voelen beide landen de druk om niet voor elkaar onder te doen.

Bij de aanvallen op de bases in Irak raakte dan niemand gewond, de spanningen eisten diezelfde nacht toch 176 slachtoffers. Enkele uren na de Iraanse aanval schoot de luchtverdediging in Iran een Oekraïens passagiersvliegtuig uit de lucht. Alle inzittenden kwamen om. Na dagen van hardnekkig ontkennen, en onder groeiende internationale druk, gaf president Hassan Rouhani de "onvergefelijke menselijke fout" zaterdag toe. Volgens het Iraanse leger maakte het toestel vlak na het opstijgen van de luchthaven van Teheran een draai in de richting van een complex van de Revolutionaire Garde en werd het aangezien voor een Amerikaanse kruisraket.

Teheran legde de bal bij Trump

Teheran sloeg symbolisch terug voor de dood van generaal Qassem Soleimani en legde de bal vervolgens bij Trump. Die kondigde tijdens een persconferentie nieuwe economische sancties tegen Iran aan, maar een militair antwoord bleef uit.

Het is een feit dat Soleimani een doorn in het oog van de VS was. Trumps voorgangers Barack Obama en George W. Bush besloten beiden de Iraanse generaal niet te laten doden, maar dat was uit vrees voor escalatie, niet uit morele overwegingen.

Als deskundigen het bij het juiste eind hebben over Soleimani's invloed op de buitenlandstrategie van Iran, dan is zijn uitschakeling een flinke klap voor de groei van de Iraanse invloed in de regio en een krachtig antwoord op de Iraanse aanvallen op scheepsverkeer in de Straat van Hormuz, Amerikaanse drones en een grote olieraffinaderij in Saoedi-Arabië die vorig jaar plaatsvonden.

Gezien de gematigde Iraanse reactie, lijkt de aanval op Soleimani de Amerikanen niet te hebben opgebroken, tenminste niet op de korte termijn. Deskundigen zeggen dat het een belangrijkere vraag is of Trump een samenhangend Iranbeleid voor de langere termijn heeft en of zijn regering genoeg rekening heeft gehouden met complicaties die voortvloeien uit de aanval.

Trump: 'Economische sancties blijven tot Iran gedrag verandert'
98
Trump: 'Economische sancties blijven tot Iran gedrag verandert'

Should we stay or should we go?

Trump kondigde woensdag strengere sancties tegen Iran aan, totdat het land besluit zich te zullen gedragen en de onderhandelingen over het Iraanse kernwapenprogramma heropent. Of die kunnen voorkomen dat Teheran een kernmacht wordt is twijfelachtig, zeggen deskundigen.

Vorig jaar oktober trok Trump zonder zijn bondgenoten te waarschuwen alle Amerikaanse troepen terug uit Noord-Syrië, waar de Amerikanen Syrische Koerden hielpen in de strijd tegen Islamitische Staat. De Koerdische bondgenoten werden overgeleverd aan hun aartsvijand Turkije. Ook uit het uitblijven van Amerikaanse actie na Iraanse provocaties, zoals de tankeraanvallen, bleek een strategie van disengagement, ontkoppeling.

Maar de aanslag op Soleimani, waartoe de Amerikaanse president volgens bronnen in het Pentagon net zo impulsief besloot als tot de terugtrekking uit Noord-Syrië, heeft er juist voor gezorgd dat er opnieuw duizenden Amerikaanse militairen werden uitgezonden om de Amerikaanse belangen in de regio te verdedigen.

Trump zegt vastbesloten te zijn te voorkomen dat Iran een nucleair arsenaal ontwikkelt en de destabiliserende Iraanse invloed in de regio een halt toe te roepen. Die doelstellingen lijken echter te vragen om meer Amerikaanse betrokkenheid bij het Midden-Oosten, niet minder.

Iran vuurt raketten af op Amerikaanse doelen in Irak
48
Iran vuurt raketten af op Amerikaanse doelen in Irak

Amerikaanse positie in Irak verder verzwakt

Een van de consequenties van de Amerikaanse aanslag op Soleimani die mogelijk lang zal nadreunen is de reactie van de Iraakse politiek. Het parlement in Bagdad nam afgelopen zondag uit woede over de schending van de Iraakse soevereiniteit een niet-bindende resolutie aan die alle buitenlandse militairen opdracht geeft uit Irak te vertrekken.

Vrijdag heeft de Iraakse premier Adel Abdul Mahdi gezegd dat hij de VS heeft gevraagd een delegatie naar Bagdad te sturen om een Amerikaanse terugtrekking voor te bereiden.

Daarbij moet wel worden opgemerkt dat de stemming in het parlement werd geboycot door soennitische en Iraaks-Koerdische politici, die vrezen voor instabiliteit en sjiitische dominantie, en dat Abdul Mahdi als demissionair premier op weg naar de uitgang is.

Het vertrek van alle buitenlandse troepen zou het olierijke Irak niet automatisch in de schoot van Iran werpen, zegt Jafari. "Als de Amerikanen weg zijn, zul je zien dat ook de verschillen binnen Irak weer naar boven komen. Heel veel Irakezen hebben ook kritiek op de Iraanse invloed. Het is niet zo dat Iran de volledige controle over de Irakezen heeft. Die spelen zelf ook een belangrijke rol."

Iraakse studenten demonstreren woensdag tegen Amerikaanse én Iraanse inmenging in Irak in de stad Basra. (Foto: Reuters)

Iraanse roep om wraak voor nu beantwoord

Voor Teheran lijkt het bestoken van de twee bases in Irak voorlopig voldoende, zegt Irandeskundige Jafari. Iraanse staatsmedia bleven woensdag beweren dat de raketaanvallen tientallen slachtoffers hadden geëist. Zelfs als die onwaarheid bij genoeg bewijzen van het tegendeel niet houdbaar blijkt, is er een tweede benadering voorhanden.

Jafari: "Het regime verklaart dat het de zoetste wraak is als de Amerikanen weggaan uit Irak. Als dat gebeurt, heeft Iran uiteindelijk toch heel veel bereikt. Ze zijn altijd bang geweest dat die Amerikaanse troepen in Irak een bedreiging vormden. Je moet niet vergeten dat het buurlanden zijn; stel je voor dat er Iraanse troepen in Mexico waren gestationeerd."

Die zoete wraak lijkt tot op zekere hoogte binnen handbereik. Iran heeft grote invloed in Irak, zowel op economisch als religieus en politiek gebied. Het helpt Bagdad bij de wederopbouw na de val van het territoriale kalifaat van Islamitische Staat en voorziet sjiitische politieke partijen en milities van steun en sturing. Irak heeft momenteel een sjiitische regering.

Het is bovendien mogelijk dat Iran de dood van Soleimani verder zal wreken, bijvoorbeeld met bomaanslagen door pro-Iraanse milities in andere landen of andere indirecte vergeldingsacties.