Afgelopen week gingen inwoners van onder meer Chili, Peru en Bolivia de straat op om te protesteren. Is dat toeval of is er een verband tussen deze demonstraties, op soms vele duizenden kilometers afstand van elkaar? Steken de betogers elkaar aan, of speelt dit al veel langer? Edwin Koopman, Latijns-Amerika journalist, praat met NU.nl over de situatie in het werelddeel.

Overzicht van spanningen in Latijns-Amerika

  • Chili: Burgers protesteren tegen sociale ongelijkheid en hoge kosten van levensonderhoud. De verhoging van de prijs van metrokaartjes was de druppel die de emmer deed overlopen. Tijdens de protesten zijn 18 doden gevallen, waarna de president de prijsverhoging terugdraaide en andere sociale voorziening beloofde.
  • Peru: De nieuwe linkse president wil een eind maken aan de grootschalige corruptie. De president schorste het rechtse parlement nadat zij volgens de president corrupte rechters aanstelden. Het parlement wil echter niet opstappen, en startte een procedure om de president af te zetten. Burgers demonstreren vooral tegen het parlement en in steun van de president.
  • Ecuador: Lange tijd economische problemen, met een afgeschafte subsidie op brandstof als druppel. Door de grote buitenlandse schuld en begrotingstekort moest naar onvrede van de burgers hulp van het Internationaal Monetair Fonds (IMF) ingeroepen worden.
  • Bolivia: De president regeert het land al 13 jaar en paste de grondwet aan om een vierde termijn veilig te stellen. Na de verkiezingen van dit jaar riep hij zichzelf uit tot winnaar, maar de oppositie verdenkt hem van manipulatie.
  • Argentinië: Bevindt zich al lange tijd in een financiële crisis, die in 2015 opgelost zou moeten worden door een nieuwe president. Dat gebeurde niet, waarna het IMF moest ingrijpen met torenhoge inflatie als gevolg.

De afgelopen maand zijn meerdere landen uit Latijns-Amerika in het nieuws geweest door demonstraties en protesten. Zo gingen mensen in Chili de straat op om te protesteren tegen sociale ongelijkheid, demonstreerden inwoners van Bolivia tegen een mogelijk vervalste verkiezingsuitslag en werd in Peru gedemonstreerd tegen het parlement.

Koopman: "Ieder land heeft zijn eigen verhaal, dus het is niet makkelijk om alles te vangen onder een noemer." Toch denkt hij dat er een breder patroon is. "Mensen zijn teleurgesteld in hun politici, de democratie. Ook zijn ze klaar met de grootschalige corruptie in hun land."

Koopman benadrukt dat corruptie overal ter wereld voorkomt, niet alleen in Latijns-Amerika. Het continent is in de laatste tien jaar wel een stuk armer geworden, voornamelijk door dalende grondstofprijzen. "In een rijk land is corruptie een minder groot probleem, maar in arme landen voelen mensen de corruptie in hun portemonnee."

Het verloren vertrouwen in de democratie

Ook speelt onvrede over de democratie in de landen een grote rol bij veel van de protesten. "Bolivia heeft al dertien jaar dezelfde president. Mensen zijn daar op een gegeven moment klaar mee." De omstreden manier waarop president Morales zijn vierde termijn afdwong draagt hier aan bij.

De Boliviaanse bevolking weigerde deze mogelijkheid via een referendum, maar Morales ging in beroep bij de hoogste rechtbank in Bolivia. De rechters, die volgens analisten veelal bondgenoten zijn van de president, besloten dat Morales mee mocht doen aan nieuwe verkiezingen en zo aan zijn vierde termijn zou kunnen beginnen.

"Door zulke voorbeelden merken burgers dat hun staatsinstellingen al lange tijd gemanipuleerd worden", aldus Koopman. Wat ook meespeelt is dat er grote verdeling heerst op het gebied van participatie in de democratie. "Er zijn veel groepen die niet het gevoel hebben dat zij deel kunnen nemen aan de politiek." Volgens Koopman zijn het gebeurtenissen als deze die de mensen hun vertrouwen in de democratie doen verliezen.

Onvrede speelt al langere tijd

Volgens Koopman is het belangrijk om te benadrukken dat de onvrede in de Latijns-Amerikaanse landen al lange tijd speelt. "Het is gewoon toeval dat de situatie in de verschillende landen tegelijkertijd zo heftig is geworden. Het is niet zo dat landen elkaar aansteken en dat het zich steeds verder gaat verspreiden." Koopman geeft aan dat er, afgezien van het overkoepelende thema, in elk land concrete aanleidingen zijn voor de demonstraties.

De grootste redenen voor onvrede zijn volgens Koopman de kosten van levensonderhoud en de sociale ongelijkheid. Hij merkt op dat alles duurder wordt en dat er geen geld is voor sociale voorzieningen in de samenleving, zoals onderwijs en gezondheidszorg. Ook in landen waar het op dit moment rustig is spelen deze problemen.

Deze problemen zijn in de landen waar op dit moment onrust heerst de basis voor de demonstraties. In alle landen was er echter een gebeurtenis die alles deed escaleren, waardoor het lijkt alsof alle onvrede recent is ontstaan. Koopman: "Wat we nu zien in de media is een combinatie van grootte en hype. De demonstraties zijn in de afgelopen tijd wel degelijk groter geworden, maar het is nu voor de media ook wel een beetje een sensationeel onderwerp geworden."

Opmerkelijke situaties

De journalist noemt een aantal punten die hij opmerkelijk vindt aan de demonstraties in Latijns-Amerika. "Wat me vooral opvalt, is met hoe weinig begrip de presidenten reageren op protesten. Met zo weinig gevoel voor waar het echt over gaat."

Morales is voor Koopman een voorbeeld bij uitstek. "Het is gewoon totale arrogantie. 'Ik ben president, en ik blijf president', dat vind ik niet te begrijpen."

Ook over de situatie in Chili verbaast Koopman zich. "Ik schrok van de manier waarop de politie op demonstranten inhakt." Er wordt volgens Koopman vaak disproportioneel hard ingegrepen. "Mensen worden volledig in elkaar geslagen. Dat is gewoon echt onnodig."

Koopman denkt dat de toekomst van de demonstraties afhangt van de reacties van de presidenten. "Tot nu toe reageren presidenten met weinig tact. Ze zeggen dat ze problemen gaan oplossen, maar wat zich heeft opgestapeld in al die jaren wordt niet zomaar in een paar dagen opgelost." Het kan zomaar wegebben, maar het kan ook nog wel een poos aanhouden. "Vooral in Bolivia kan dat laatste het geval zijn. Bolivianen houden wel van een blokkade, dus die laten het echt niet zomaar zitten."