De Italiaanse regeringspartij Lega heeft vrijdag aangekondigd een vertrouwensstemming over de coalitie met de Vijfsterrenbeweging (M5S) te zullen aanvragen in de Italiaanse senaat. Lega-leider Matteo Salvini liet eerder deze week weten nieuwe verkiezingen te willen - die zijn partij hoogstwaarschijnlijk meer macht zullen bezorgen.

"Zij die tijd verspillen, beschadigen het land", liet de regeringspartij weten in een verklaring. Maandag zal de Senaat bijeenkomen om een datum te bepalen voor de stemming.

Salvini kondigde donderdag al aan dat de coalitie wat hem betreft geklapt is. Het Italiaanse parlement is met zomerreces en de voorzitter van de senaat moet besluiten wanneer de parlementariërs worden teruggeroepen. Nieuwe verkiezingen moeten vervolgens worden uitgeschreven door de Italiaanse president, Sergio Mattarella.

Giuseppe Conte, de partijloze compromispremier, veroordeelde de intenties van de Lega-leider en vroeg hem kiezers uit te leggen waarom hij de coalitie uit elkaar wil laten vallen. "Hij moet aan de kiezers die in zijn beloften van verandering geloofden de redenen waarom hij het werk van de regering zo vroeg en zo abrupt onderbreekt rechtvaardigen."

Ook de leider van de Vijfsterrenbeweging, Luigi Di Maio, veroordeelde het voornemen van zijn coalitiepartner en zei klaar te zijn voor de verkiezingsstrijd.

De onzekerheid vanuit de Italiaanse politiek heeft zijn weerslag op de financiële markten. De rente op staatsschulden van de Italiaanse overheid steeg flink na de aankondiging van Salvini op donderdag. De FTSE MIB in Milaan, de belangrijkste Italiaanse aandelenindex, verloor ruim 2 procent, met bankaandelen voorop.

Lega aan kop in landelijke peilingen

M5S heeft momenteel meer zetels in het Italiaanse parlement, maar in de landelijke peilingen geniet de partij van Salvini twee keer zo veel steun als de coalitiepartner. Salvini ziet nieuwe verkiezingen als een manier om de weg vrij te maken voor een rechtse coalitie tussen Lega, Forza Italia - de beweging van Silvio Berlusconi - en de radicaal-rechtse Broeders van Italië. Die kunnen nu gezamenlijk op 50,6 procent van de stemmen rekenen, zeggen de peilingen.

Lega begon als een rechtse separatistenpartij die het industriële en welvarende noorden van Italië wilde loskoppelen van het armere zuiden en ontwikkelde zich onder leiding van Salvini tot een bredere rechts-populistische beweging met EU-kritiek en harde migratiestandpunten als speerpunten. Ook in Zuid-Italië is die boodschap aangeslagen, ondanks het feit dat Salvini zijn landgenoten daar in het verleden beschuldigde van luiheid.

De Vijfsterrenbeweging, opgericht door Beppe Grillo, is een populistische anti-establishmentpartij die geen duidelijk politiek profiel heeft en zich niet makkelijk laat vastpinnen op links of rechts.

Huwelijk tussen Lega en M5S was van meet af aan gespannen

De formatie na de verkiezingen van 2018 duurde maanden, waarin de partijen onderling steggelden over vragen zoals welke ministerspost naar welke partij zou gaan. Ook daarna bleef de relatie kil. Salvini en Di Maio dreigden regelmatig publiekelijk met het opblazen van de coalitie, hoewel veel van die dreigementen vooral bestemd waren voor de bühne.

De verhoudingen tussen de coalitiepartners belandden deze maand op een dieptepunt. Premier Conte sprak in de senaat over de invloed van Russisch geld op de Italiaanse politiek. Hij werd ook gevraagd naar bewijzen dat medewerkers van Salvini met Russische oligarchen onderhandelden over donaties in ruil voor politieke concessies. Conte deed zijn best die te ontwijken, maar stelde wel dat hij nog geen reden zag om zijn vertrouwen in de Lega-leider op te zeggen.

Salvini zelf schitterde door afwezigheid en liet weten "minder dan nul" interesse te hebben in de toespraak van de premier. Wie ook ontbraken, waren de senatoren van M5S. Sommige van hen beweerden weg te blijven uit protest tegen Salvini's opstelling, terwijl anderen de ruzie om een hogesnelheidstreinverbinding tussen Turijn en het Franse Lyon als reden gaven.

Hogesnelheidstrein is grote splijtzwam

Die laatste kwestie is de recentste grote splijtzwam tussen Lega en M5S. Eerstgenoemde partij ziet de treinverbinding - aanlegkosten 8,5 miljard euro - als een belangrijke economische boost voor het noorden van het land. M5S werd juist populair als een anti-establishmentpartij die zich verzet tegen de corruptie en milieu-impact die gepaard gaan met grote infrastructuurprojecten.

Lega wist het treinplan eerder deze maand door het Italiaanse parlement te loodsen. Opnieuw een teken dat de machtsverhouding binnen de coalitie wezenlijk is veranderd, zeggen Italiaanse politieke commentatoren. Dat lag in de lijn der verwachtingen, nadat Lega tijdens de Europese Parlementsverkiezingen van eerder dit jaar 23 zetels won (totaal: 28), terwijl M5S er drie verloor (totaal: 14).

Beide partijen hanteerden overigens eerder het principe dat Italië uit de EU moet stappen, maar zwakten dat later af, mede onder druk van opiniepeilingen die lieten zien dat Italiaanse kiezers daar niet op zaten te wachten. Nu luidt het devies bij zowel Lega als M5S dat de unie van binnenuit radicaal moet worden veranderd. Lega-leider Salvini lanceerde een nieuw, nationalistisch blok in het Europees Parlement.

Noot: In een eerdere versie van dit artikel werd de afkorting voor de Vijfsterrenbeweging foutief gegeven als 'M5G'. Dat moet 'M5S' zijn. Het artikel is daarop aangepast.