Rusland en Oekraïne staan weer lijnrecht tegenover elkaar vanwege de Russische aanval op drie Oekraïense marineschepen van afgelopen zondag. Beide partijen claimen het gelijk aan hun zijde te hebben, terwijl de uitkomst van het conflict zeer ongewis is.

Het conflict in het kort

  • Rusland heeft zondag drie Oekraïense schepen aangevallen en ingenomen, die voeren in Straat van Kertsj
  • Beide landen zien water als eigen territoriaal grondgebied
  • Drie Oekraïense bemanningsleden raakten gewond, 24 worden vastgehouden door Rusland
  • Oekraïense president Petro Poroshenko heeft staat van beleg aangekondigd
  • Rusland heeft bijeenkomst VN-Veiligheidsraad belegd

De relatie tussen Rusland en Oekraïne is danig verstoord sinds de annexatie van de Krim in maart 2014. De mening over dit conflict bepaalt ook het antwoord op de vraag wie dit weekend het gelijk aan zijn zijde had in de ruzie over de Oekraïense marineschepen.

"De Russen gaan ervan uit dat de Krim sinds 2014 Russisch grondgebied is", legt hoogleraar Geschiedenis en politiek van Rusland Hans van Koningsbrugge van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) uit. "In dat geval kan de Straat van Kertsj worden beschouwd als Russisch territoriaal grondgebied en had Oekraïne dus toestemming moeten vragen om met zijn schepen door Russische wateren te mogen varen."

Het probleem is alleen dat - op een handvol landen na - niemand ter wereld de annexatie van de Krim heeft geaccepteerd. "Als je daar van uit gaat en je bent Oekraïne, dan is het gewoon een gedeelde zeestraat, omdat hij tussen twee landen in ligt." De Straat van Kertsj is van cruciaal belang voor een aantal Oekraïense havens in het oosten van Oekraïne.

'Niets verbroedert meer dan gemeenschappelijke vijand'

Het is een goede vraag of Oekraïne bewust heeft aangestuurd op een confrontatie met de Russen. "De Oekraïense president Petro Poroshenko staat er niet goed voor in de peilingen", stelt Van Koningsbrugge. "Dan kun je zeggen: ik veroorzaak een relletje en zorg er zo voor dat het volk weer achter mij komt staan. Niets verbroedert een volk meer dan een gemeenschappelijke vijand, oftewel Rusland."

“Het lijkt er bijna op dat president Poroshenko het vuurtje even wil opstoken.”
Helga Salemon

Dat beaamt Ruslandkenner Helga Salemon van onderzoeksbureau Most. "Oekraïne wist dat er problemen zouden komen door militaire schepen die kant op te sturen", stelt ze. "Het lijkt er bijna op dat president Poroshenko het vuurtje even wil opstoken en het westen nogmaals wil dwingen duidelijk te maken dat ze achter zijn land staan."

Het is momenteel heel onrustig in Oekraïne. "Los van de economische situatie, zijn er een paar rare sterfgevallen geweest, onder anderen een activiste die onderzoek deed naar corruptie bij de overheid. Dat soort pers kan Poroshenko niet gebruiken in aanloop naar de presidentsverkiezingen in maart."

Oekraïne wil de kwestie op de internationale agenda houden

Oekraïne heeft er veel belang bij het conflict met Rusland op de internationale agenda te houden. "Trump (de Amerikaanse president Donald Trump, red.) kiest heel bewust voor isolationisme, de EU heeft zijn handen vol aan de Brexit en Italië. Terwijl Oekraïne juist wil dat het conflict niet wegzakt in het collectieve geheugen."

Zij beklemtoont dat dit slechts speculeren is: "Het westen zal nooit een oorlog tegen Rusland beginnen. Dus het enige waar Oekraïne concreet op kan rekenen, is diplomatieke steun, en mogelijk meer sancties."

Omgekeerd is het echter de vraag of Rusland er andere belangen bij kan hebben om de zaak nu op de spits te drijven, net zo valide. "Het gaat niet zo geweldig met de economie, de olieprijzen zijn ingezakt", stelt Van Koningsbrugge. "Het Kremlin kan er net zo goed van profiteren om even de aandacht van de binnenlandse problemen af te leiden."

'Rusland staat in de Veiligheidsraad alleen in dit conflict'

De vraag is ook wat Rusland uiteindelijk met Oekraïne wil. Als de Straat van Kertsj structureel wordt afgesloten, hebben de Oekraïense havens een groot probleem. "Maar dan keert de internationale gemeenschap zich massaal tegen Rusland", vermoedt Van Koningsbrugge.

"Het is maar de vraag in hoeverre de Russen de zaak écht willen laten escaleren. In de Veiligheidsraad (van de Verenigde Naties, red.) zal vermoedelijk ook weer blijken hoe eenzaam Rusland eigenlijk in het conflict staat. Geen enkel land zal Oekraïne in deze kwestie veroordelen. Want geen enkel land is het eens met de annexatie in 2014."

“Het is maar de vraag in hoeverre de Russen de zaak écht willen laten escaleren.”
Hans van Koningsbrugge

Ook Oekraïne zal de zaak vermoedelijk niet op de spits willen drijven, want in militair opzicht zal dat land het nooit winnen van het Kremlin. "Laten we vooral niet vergeten dat er nog steeds een oorlog woedt in Oost-Oekraïne", stelt Salemon. "Geen van beide partijen heeft op dit moment daadwerkelijk behoefte aan een zeeslag. Er spelen in Oost-Oekraïne elke dag grotere incidenten dan deze."

Salemon maakt ook een vergelijking met de inval van Rusland in Georgië in augustus 2008. Het Kremlin gebruikte toen onrust in Zuid-Ossetië als aanleiding om een inval in Georgië te rechtvaardigen. "In eerste instantie zei Rusland de Osseten met de Russische nationaliteit te willen beschermen, maar uiteindelijk trokken de Russen verder Georgië binnen."

Kiev en Moskou sloten eerder akkoord over Zee van Azov

Oud-hoogleraar en Ruslanddeskundige Marc Jansen van de UvA denkt echter niet dat Rusland een specifiek doel voor ogen heeft. "De internationale gemeenschap gaat het nooit accepteren als Rusland het Oekraïne echt onmogelijk gaat maken om enige handel te drijven", stelt hij. "Maar de Russen delen wel de hele tijd speldenprikjes uit. Daarom hebben ze ook die brug gebouwd, waar de allergrootste schepen niet meer onderdoor kunnen en voeren ze af en toe heel strenge controles uit."

In principe hadden beide partijen een verdrag gesloten over het gebruik van de Zee van Azov, die tussen de landen in ligt. "Maar die situatie geldt wat de Russen betreft niet meer sinds de annexatie van de Krim." Jansen denkt dat de Russen in principe hadden gehoopt de Krim met het Russisch grondgebied te verbinden. "Dat is niet helemaal gelukt door het verzet van Oekraïne. Maar het Kremlin zal blijven treiteren waar mogelijk. En deze dreigende escalatie past helemaal in dat patroon."