De bevolking van Irak gaat zaterdag naar de stembus voor de eerste parlementsverkiezingen sinds de opkomst en de verdrijving van Islamitische Staat (IS). Jaren van oorlog hebben het land sterk verarmd, en ook na de nederlaag van IS zijn er spanningen tussen verschillende bevolkingsgroepen.

Irakezen in Nederland konden donderdag en vrijdag hun stem uitbrengen in kieslokalen in Den Haag, Rotterdam, Eindhoven en Groningen. Voorheen was er maar één locatie waar kon worden gestemd. De Iraakse regering hoopt het opkomstcijfer te verbeteren met de uitbreiding van dit aantal. De opkomst was bij de vorige verkiezingen relatief laag.

De nieuwe ambassadeur van Irak in Nederland, Hisham Al-Alawi, benadrukte eerder deze week het Iraakse enthousiasme voor het democratische proces tijdens een bijeenkomst voor de Nederlandse pers. "Voor de 328 zetels in het parlement die moeten worden gevuld, hebben zich 6.000 kandidaten aangemeld."

Een derde van die kandidaten is vrouw, dankzij een wettelijk vastgelegd quotum, en een kwart van de parlementszetels is gereserveerd voor vrouwen. De VN gaf Irak onlangs wel een veeg uit de pan, omdat vrouwelijke kandidaten worden geconfronteerd met beledigingen, smaad en geweld, meldt BBC News.

Al-Alawi denkt niet dat vrouwelijke kandidaten vaker worden beledigd of bedreigd. "Er vinden zowel bij mannelijke als vrouwelijke kandidaten incidenten plaats. Er zijn niet meer directe aanvallen op vrouwen dan op mannen."

Wederopbouw

Dat de parlementariërs (m/v) hun handen vol zullen hebben, staat vast. Al-Alawi zegt dat er volgens de laatste schattingen de komende tien jaar zo'n 200 miljard dollar (169 miljard euro) nodig is voor de stabilisatie en wederopbouw van Irak. De Iraakse regering rekent erop dat de internationale gemeenschap een deel van dat bedrag voor zijn rekening zal nemen.

"Laten we vooropstellen dat dit een lang proces gaat worden", aldus de ambassadeur. Zijn land wil onder andere inzetten op economische diversificatie om de Iraakse afhankelijkheid van de olie-export te verminderen. Ook moeten jongeren en vrouwen meer kansen krijgen, de private sector moet worden aangemoedigd en de noodzaak voor (militaire) interventie vanuit het buitenland moet worden beperkt.

Doortastend

Favoriet voor de verkiezingswinst is de zittende premier, Haider al-Abadi. Toen hij in 2014 aan de macht kwam, maakte IS een zegetocht door grote delen van Irak. Soldaten van het regeringsleger sloegen massaal op de vlucht voor de opmars van de extremisten. De voorganger van Al-Abadi, Nouri al-Maliki, trad af na een reeks fikse militaire nederlagen.

Al-Abadi werd vlak na zijn aantreden beschouwd als een zwakke en besluiteloze leider, zelfs binnen zijn eigen partij, waar hij kort na zijn aantreden werd weggezet als een "parkeerwacht". Dat imago sleet nadat het Iraakse leger zichzelf herpakte en de strijd aanbond met de jihadisten, en verdween helemaal dankzij het optreden van de premier tegen de Koerden in Noord-Irak. Zij stevenden vorig jaar af op een onafhankelijke staat, na een referendum dat door de Iraakse regering als illegaal werd beschouwd.

Al-Abadi stak daar een stokje voor door het Iraakse leger de omstreden stad Kirkuk terug te laten veroveren op de Koerdische milities. Het was een doortastende zet, die vriend en vijand verbaasde en hem elders in Irak veel populariteit opleverde.

Verschillende commentatoren manen de Iraakse regering wel snel gesprekken met het bestuur van de Koerdische Autonome Regio te voeren om de situatie niet verder te laten escaleren. Dat is ook belangrijk voor Bagdad; de regio Kirkuk bevat een aantal belangrijke olievelden.

IS-gevangenen

Naast wederopbouw is een van de grote kwesties in Irak de berechting van gevangengenomen aanhangers van het verslagen IS. Volgens Iraakse functionarissen gaat het om zo'n 11.000 mensen. Persbureau AP woonde een aantal rechtszaken tegen vermeende IS-leden bij in Tel Keif, ten noorden van Mosul. Over de hele linie zijn de processen bijzonder kort, vaak minder dan een half uur. Advocaten voor de verdediging hebben meestal tientallen zaken tegelijk onder hun hoede en geen tijd om hun cliënten te leren kennen.

De beklaagden en mensenrechtenorganisaties zeggen dat bekentenissen worden afgedwongen door medewerkers van Iraakse inlichtingendiensten, die daarbij intimidatie en foltering gebruiken. Verklaringen van anonieme informanten gelden als bewijs, waardoor het risico bestaat dat vijanden van de verdachten de gelegenheid gebruiken om met ze af te rekenen.

Onder de antiterrorismewetten in Irak zijn er maar drie straffen mogelijk voor IS-sympathisanten of -strijders: vijftien jaar cel, levenslang of de doodstraf. In veel gevallen lijkt wraakzucht een grotere rol te spelen dan de hang naar gerechtigheid.

Ambassadeur Al-Alawi herkent het beeld dat door AP wordt geschetst niet. "Er zijn twee gespecialiseerde rechtbanken - in Bagdad en Mosul - die worden gesteund door internationale onderzoekers." Het doel van de Iraakse regering is, zegt hij, het op correcte en eerlijke wijze berechten van IS-militanten. "We hebben er geen interesse in om slechts wraak te nemen."

Vrouwenmisbruik

De zaken worden "uitdagender" wanneer het IS-strijders of -sympathisanten betreft die afkomstig zijn uit het buitenland, aldus Al-Alawi. "En natuurlijk ook wanneer het om vrouwen en kinderen gaat. Het is moeilijk om onschuldige vrouwen, die simpelweg in die omstandigheden terechtkwamen, te scheiden van vrouwen die IS proactief steunden."

Mensenrechtenorganisatie Amnesty International presenteerde in april een rapport over de positie van Iraakse vrouwen en kinderen die familiebanden met IS-leden hebben, of afkomstig zijn uit voormalige IS-bolwerken, in de binnenlandse vluchtelingenkampen. Zij worden uitgesloten van voedsel, water en andere levensbehoeften en terugkeer naar hun woonplaatsen wordt belet, aldus Amnesty. Ook zouden de vrouwen vaak slachtoffer worden van seksueel misbruik.

Of de Iraakse regering bereid is IS-strijders met de Nederlandse nationaliteit te laten terugkeren, mogelijk om hier berecht te worden, kon Al-Alawi deze week nog niet zeggen. Daar is wel een dialoog over met de Nederlandse regering - onlangs kwam de Nationale Cöordinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) op bezoek op de ambassade. Volgens Al-Alawi is ongeveer een derde van de ongeveer zeshonderd Irak-gangers uit Nederland omgekomen, een derde al teruggekeerd en een derde zit nog vast in Irak.