In Buenaventura, de grootste havenstad aan de Colombiaanse Pacifische kust, worden vrouwen op grote schaal slachtoffer van het bendegeweld. 

Dat blijkt uit gesprekken die NU.nl in Colombia voerde met slachtoffers, gemeenschapsleiders, vertegenwoordigers van actiegroepen, de UNHCR, psychologen en het Rode Kruis.

NU.nl reisde in het kader van 3FM Serious Request, dat dit jaar in het teken staat van hulp aan slachtoffers van seksueel geweld, op uitnodiging van het Rode Kruis door het conflictgebied in het Zuid-Amerikaanse land.

In het eerste semester van 2014 werden 46 gevallen van seksueel geweld gerapporteerd in Buenaventura, zo blijkt uit cijfers die VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR aan NU.nl overhandigde.

Schattingen van het totaal aantal slachtoffers in Buenaventura liggen echter veel hoger: seksueel geweld wordt door slachtoffers nauwelijks gerapporteerd, vanwege taboes in Colombia en wantrouwen in de lokale autoriteiten.

'Sfeer van terreur'

"Er is sprake van een sfeer van terreur in Buenaventura", zegt Bibiana Peñaranda, van UNHCR. Zij rapporteert over geslachtsgerelateerde problematiek in de havenstad en geeft leiding aan een overleg tussen hulporganisaties. "Geweld heeft de solidariteit tussen mannen en vrouwen die je normaal gesproken in dit soort gemeenschappen ziet, hier in Buenaventura geheel vernietigd."

Een psychologe van het Rode Kruis in Cali, 130 kilometer van Buenaventura, krijgt naar eigen zeggen gemiddeld twee gevallen van seksueel geweld per week uit Buenaventura. Sommige slachtoffers die zij spreekt, zijn slechts twaalf jaar oud.

"Uit Buenaventura komen de meest complexe kwesties", zegt Luz Angelica Escobar Vargas. "Sommige meisjes zijn niet alleen misbruikt, maar ook gemarteld. Of hun familie is uitgemoord."

Video: Dit is Buenaventura

Over Buenaventura

Buenaventura is een stad met ongeveer een half miljoen inwoners en, vanwege de ligging aan de Stille Oceaan, een belangrijke doorvoerroute voor drugs.

De havenstad, voor een groot deel bestaande uit krakkemikkige hutjes op palen, geldt als de meest gevaarlijke stad van Colombia. De verschillende arme wijken worden gerund door drugsbendes.

In Buenaventura zijn tegenwoordig niet de FARC en het leger de belangrijkste strijdende partijen, maar twee invloedrijke drugsbendes: Los Urabeños en La Empresa. De bendes komen voort uit de groep zwaarbewapende paramilitairen die vanaf 2003 officieel de wapens neerlegde.

Los Urabeños en La Empresa strijden in de havenstad om toegang tot de oceaan en de bevolking van Buenaventura wordt geheel geabsorbeerd door het geweld.

Seksueel geweld in Colombia

Buenaventura geldt als de gevaarlijkste stad van Colombia. NU.nl bezocht samen met het Rode Kruis een van de slechte wijken van de havenstad, San Francisco. © NU.nl/Merlijn Stoffels
Een psycholoog van het Rode Kruis vertelt in Cali dat ze wekelijks twee gevallen van seksueel geweld uit Buenaventura krijgt. Sommige meisjes zijn slechts twaalf jaar oud. © NU.nl/Merlijn Stoffels
NU.nl sprak in Buenaventura met vrijwilligers en slachtoffers van seksueel geweld. De banden tussen man en vrouw zijn in de stad volledig verstoord. © NU.nl/Daan Heijink
Buenaventura is een belangrijke doorvoerroute voor drugs. Twee grote drugsbendes vechten in de verschillende wijken om toegang tot de zee. © NU.nl/Daan Heijink
Fabiola Rodriguez werkt bij Mariposas, een organisatie in Buenaventura die opkomt voor slachtoffers van seksueel geweld en vrouwen in het algemeen. De organisatie probeert de banden tussen man en vrouw te herstellen door vrouwen te wijzen op hun rechten. © NU.nl/Daan Heijink
In Pasto, dicht bij de grens met Ecuador, luisteren militairen naar een lezing van het Rode Kruis over seksueel geweld. © NU.nl/Merlijn Stoffels
Silvia Patrica, zo gefotografeerd dat ze niet is te herkennen, beschouwt haar kind als belangrijkste drijfveer. Ze werd drie jaar lang als seksslaaf vastgehouden in Buenaventura. © NU.nl/Merlijn Stoffels
Nana (25), zo gefotografeerd dat ze onherkenbaar is, werd door guerilla's verkracht en vluchtte naar het zuiden van Colombia. © NU.nl/Merlijn Stoffels
Camilla (57), hier zo gefotografeerd dat ze niet herkenbaar is, werd tot twee keer toe verkracht in Buenaventura en ziet haar verkrachter nog dagelijks. © NU.nl/Merlijn Stoffels

'Chop-up houses'

In 2013 vluchtten volgens een rapport van Human Rights Watch ruim 13.000 inwoners van Buenaventura uit hun huis. Tussen 2010 en 2013 verdwenen volgens officiële cijfers ruim 150 mensen. In het eerste semester van 2014 verdwenen, zo blijkt uit de cijfers die UNHCR beschikbaar maakte, al zeker 24 mensen. Ook verdwijningen worden lang niet altijd gemeld.

Met enige regelmaat worden vermisten dood en verminkt teruggevonden: ze zijn vermoord in zogeheten 'casas de piques', of 'chop-up houses', waar ze levend in stukken zijn gehakt. Dit jaar zijn volgens de Colombiaanse autoriteiten al dertien huizen onderzocht die mogelijk fungeerden als chop-up house.

Slachtoffers met wie NU.nl sprak, weten allen van het bestaan van de chop-up houses. Eén slachtoffer, de 18-jarige Silvia Patrica*, werd in Buenaventura door een bende drie jaar lang als seksslaaf gehouden en gedwongen toe te kijken toen een meisje levend in stukken werd gehakt, omdat zij weigerde nog langer seks te hebben. 

Vrouwen slachtoffer

Vrouwen zijn aan de lopende band de dupe van het geweld in Buenaventura. Ze worden, zo beschrijft Peñaranda van UNHCR, ingezet voor wapenhandel tussen wijken, maar ze worden ook op grote schaal verkracht.

Ook is er sprake van verminking en vernedering, vertelt Peñaranda. Meisjes en vrouwen worden publiekelijk door mannen uitgekleed, of er wordt lijm in het haar van een vrouw gesmeerd.

Peñaranda beschrijft een geval waarbij de billen van een vrouw werden afgesneden. Het afgesneden achterwerk van de vrouw werd vervolgens als voetbal gebruikt. Van een ander slachtoffer werd de tong afgesneden en weer een andere vrouw werd vastgebonden op een mierennest.

"Dit wordt gedaan om een voorbeeld te stellen voor de gemeenschap", aldus Peñaranda.

Onthutsend beeld

De slachtoffers met wie NU.nl sprak, schetsen een onthutsend beeld van seksueel geweld in Buenaventura. Allen beschrijven ze de wetteloosheid in de stad en verscheurde sociale banden tussen man en vrouw.

De 57-jarige Camilla, moeder van zeven kinderen, werd tot twee keer toe in haar eigen huis verkracht door een gewapende inbreker. Ze durfde met niemand te praten, en komt de man die haar verkrachtte nog steeds regelmatig tegen in de wijk waarin ze woont.

Geld om te verhuizen heeft ze niet. Ze vreest nu vooral voor het lot van haar drie kleinkinderen, die ook in een slechte wijk van Buenaventura wonen. 

De 25-jarige Nana, die NU.nl sprak in de zuid-Colombiaanse stad Pasto, werd in de buurt van Buenaventura verkracht door guerilla's. Ze was daar werkzaam bij een goudmijn.

Nana kreeg van haar verkrachters twee uur de tijd om uit Buenaventura weg te vluchten en vertrok met de bus via Cali naar Pasto. Daar probeert ze nu zonder de steun van haar familie een nieuw leven op te bouwen. 

Mariposas

Het Rode Kruis probeert, door te praten met de strijdende partijen en de lokale autoriteiten, seksueel geweld als probleem op de kaart te zetten. Slachtoffers van seksueel geweld krijgen psychische bijstand en financiële hulp om te overleven. Ook biedt het Rode Kruis noodopvang, als slachtoffers moeten vluchten voor het geweld.

Verschillende andere organisaties proberen de verstoorde banden tussen man en vrouw in Buenaventura beetje bij beetje te herstellen. Een van die organisaties is Mariposas ('vlinders') dat recentelijk met een geldprijs door de Verenigde Naties werd beloond.

"We proberen vrouwen in Buenaventura te leren wat hun rechten zijn, zodat ze voor zichzelf kunnen opkomen", zegt Fabiola Rodriguez, werkzaam binnen Mariposas. Ze ziet veel gevallen van seksueel geweld en probeert slachtoffers een platform te bieden. "Maar in veel gevallen leven de getroffen vrouwen nog in de buurt van de verkrachters. Mede daardoor durven ze niets te rapporteren."

Ook probeert Rodriguez kinderen te wijzen op de gevaren in de slechte wijken. "We laten kinderen een plattegrond van de wijk tekenen, en vertellen hen wat de gevaarlijke plekken zijn, waar ze nooit moeten komen, en waar ze naartoe kunnen vluchten als het nodig is."

Rodriguez loopt zelf ook gevaar en wordt regelmatig bedreigd. Een van haar collega’s werd in 2008 doodgeschoten op de dag dat gevierd werd dat een voetbalveldje was 'heroverd' op de drugsbendes. Ze werd in het bijzijn van haar dochter en kleindochter neergeschoten.

Van de geldprijs die Mariposas won, 100.000 dollar, wil de organisatie een toevluchtsoord bouwen voor meisjes en vrouwen die slachtoffer zijn geworden van seksueel geweld in Buenaventura.

*De namen van de geïnterviewde slachtoffers zijn gefingeerd