De verhoormethodes die de Amerikaanse inlichtingendienst CIA na 9/11 hanteerde, waren veel wreder dan de CIA altijd heeft gezegd. 

Dat constateert een senaatscommissie in een rapport dat zesduizend pagina's telt. Dinsdag is een samenvatting van dat rapport, 580 pagina's, vrijgegeven. 

Politici en het Amerikaanse volk werden volgens de onderzoekers die het rapport samenstelden stelselmatig misleid over de verhoren en het effect van die verhoren. Zo loog de CIA over het aantal gevangenen dat werd verhoord.

De verhoormethodes waren niet alleen wreed, maar ook ineffectief. In tegenstelling tot wat de CIA altijd heeft gezegd, werden door toepassing van de omstreden verhoormethodes geen aanslagen voorkomen. 

Het CIA-programma was bovendien slecht opgezet: de architecten van het programma hadden zelf geen ervaring met verhoren. De informatie die werd verkregen was onbetrouwbaar.

Technieken

"In veel gevallen werden de meest agressieve technieken meteen toegepast, gecombineerd en non-stop", concluderen de onderzoekers. "Gevangenen werden tot 180 uur wakker gehouden, vaak staand of in pijnlijke posities, soms met hun handen geboeid boven hun hoofd."

Zeker één gevangene is volgens het rapport door onderkoeling gestorven. Hij zou "deels naakt" en geketend aan een betonnen vloer zijn vastgehouden. Andere gevangenen werden naakt en geblinddoekt door de hal gesleept, terwijl ze werden geslagen en geduwd. 

Meerdere gevangenen zouden door de verhoortechnieken zijn gaan hallucineren. Ook werden sommige gevangenen paranoïde. Zij probeerden zichzelf in sommige gevallen te verminken. 

Zeker 26 gevangenen zijn volgens het rapport illegaal - zonder geldige verdenking - vastgehouden. Een van die personen was volgens de onderzoekers een man met een verstandelijke beperking. Hij zou zijn vastgehouden om informatie te krijgen van een familielid. 

Video: CIA-verhoren volgens rapport 'veel wreder' dan gemeld

Bush 

Onder president George W. Bush werden honderden terreurverdachten op geheime plekken buiten de VS verhoord. Daarbij werden verdachten soms blootgesteld aan lawaai en lage temperaturen. Ze werden vernederd en uit hun slaap gehouden. Ook deed de CIA aan 'waterboarding', een methode die de verdachte het gevoel geeft te verdrinken.

Dat waterboarden gebeurde volgens het rapport regelmatig, en sommige gevangenen zouden daadwerkelijk bijna zijn verdronken. 

President Barack Obama stopte het omstreden CIA-programma na zijn aantreden, in 2009. Obama laat in een reactie op het rapport weten dat de bevindingen zijn visie onderbouwen: "dat deze harde methodes niet alleen ingaan tegen onze waarden als een natie, maar ook niet passen in onze bredere aanpak van terrorisme of onze nationale veiligheidsbelangen." 

Volgens Obama hebben de verhoormethodes het beeld van Amerika in de wereld "beschadigd" en het samen met bondgenoten behartigen van de belangen "bemoeilijkt".

Reactie CIA

De CIA onderstreept in een reactie op het rapport dat het instituut "talloze" levens heeft gered na 9/11. "Ons vaderland is nu veiliger", aldus directeur John Brennan. Het omstreden programma had de goedkeuring van de regering van Bush, verklaart Brennan. 

De CIA erkent dat het programma zijn "tekortkomingen" had en dat het instituut fouten heeft gemaakt. De grootste problemen zouden zich voor hebben gedaan in de beginfase, kort na 9/11. Toen was de CIA volgens Brennan nog onervaren in het uitvoeren van een wereldwijd programma waarbij al-Qaeda-verdachten en andere terroristen opgesloten en verhoord dienden te worden.

'Geen vervolging'

Amerikadeskundige Willem Post, verbonden aan Clingendael, denkt niet dat mensen met terugwerkende kracht vervolgd gaan worden voor de misstanden.

Post benadrukt dat onder Bush veel verhoormethodes, waaronder waterboarden, wettelijk geoorloofd waren. Dergelijke verhoortechnieken vielen onder de zogeheten 'Enhanced Interrogation Techniques'. De technieken mogen sinds 2009 niet meer worden gehanteerd, benadrukt Post, maar kunnen niet met terugwerkende kracht strafbaar worden gemaakt. Ook is de VS niet aangesloten bij het Internationaal Strafhof.

Amnesty

Amesty International laat weten dat de mensen die verantwoordelijk zijn voor de wrede verhoormethoden berecht moeten worden. 

''De Amerikaanse autoriteiten hebben systematisch de slachtoffers van de mishandelingen de toegang tot het recht ontzegd. Amerika moet de volledige waarheid vertellen en de daders verantwoordelijk houden. Dat is een verplichting volgens internationaal recht'', aldus Erik Guevara van Amnesty.

Ook de VN wijst op het internationale recht. Volgens de VN-rapporteur moeten de zwaarste straffen worden opgelegd aan mensen uit de regering van Bush die het programma van de CIA ontwikkelden en goedkeurden.