De voormalige leider van het communistische Polen, generaal Wojciech Jaruzelski, is zondag op 90-jarige leeftijd in Warschau overleden.

Dat meldt de BBC, na berichten in Poolse media.

De laatste communistische leider van Polen, Wojciech Jaruzelski, wist in zijn lange carrière repressie en gewelddadig ingrijpen te combineren met hervormingen en democratisering. Jaruzelski overleed in een ziekenhuis waar hij al enkele maanden geleden werd opgenomen. 

Jaruzelski verbood in zijn loopbaan vakbondsbeweging Solidariteit, maar voerde ook een meerpartijenstelsel in. Toch is vooral de autoritaire kant van zijn persoonlijkheid in Polen blijven hangen, dat als EU-land deze duistere episode uit zijn geschiedenis het liefst achter zich laat. 

Mijn

In zijn jonge jaren hadden weinigen kunnen vermoeden dat Jaruzelski het ooit tot socialistisch staatshoofd zou schoppen. Hij kwam in 1923 ter wereld in een lagere adellijke familie en werd als tiener in de Tweede Wereldoorlog met zijn vader door de Sovjet-Unie naar Siberië verbannen. Zij verrichtten dwangarbeid in een Russische kolenmijn, wat zijn vader niet overleefde.

De jonge Wojciech liep in de mijn een aandoening aan zijn ogen op, waardoor hij de rest van zijn leven met een karakteristieke zonnebril rondliep. In 1943, net twintig jaar oud, vocht hij met een Pools onderdeel van het Rode Leger tegen de Duitsers. 

Generaal

Na de oorlog werd Jaruzelski lid van de Poolse Communistische Partij en nam hij het op tegen anticommunistische groepen en guerrillastrijders in het land. Hij ging verder met zijn militaire opleiding en schopte het al in 1956 tot generaal.

Na een tijd als onderminister van Defensie te hebben gewerkt, werd Jaruzelski in 1968 minister van Defensie. In die hoedanigheid keurde hij namens Polen in 1968 de inval in Tsjecho-Slowakije door Warschaupacttroepen goed.

Daar was de Praagse Lente uitgebroken en werden hervormingen en vrijheden geëist, iets waar de Sovjet-Unie, maar ook Jaruzelski zich niet in kon vinden. Hij zou deze beslissing later een 'politieke en morele vergissing' noemen.

In deze jaren bouwde hij ook een innige vriendschap op met de charismatische Cubaanse leider Fidel Castro. 

'Tegenstanders'

In 1970 werd Jaruzelski lid van het Politbureau en minister van Binnenlandse Zaken. Dit keer richtte hij zijn pijlen op interne 'tegenstanders'.

Tijdens de Broodrellen van 1970, waarbij arbeiders de straat op gingen nadat de voedselprijzen abrupt waren verhoogd, gaf Jaruzelski het bevel om met scherp op demonstranten te schieten. Zeker 42 mensen kwamen hierbij om het leven en meer dan duizend raakten gewond.

Jaruzelski werd in 2008 voor zijn rol bij de protesten aangeklaagd, maar tot een veroordeling is het nooit gekomen. Door een longontsteking, een beroerte en kanker was het voormalige staatshoofd meestal te ziek om bij de rechtszaak aanwezig te zijn. 

Solidariteit

Na zijn lange loopbaan werd Jaruzelski in 1981 zowel premier als partijleider. Een jaar eerder was de vakbondsbeweging Solidariteit opgericht, die binnen een jaar bijna tien miljoen leden wist te vergaren.

Solidariteit groeide al snel uit tot een brede politieke protestbeweging voor iedereen die het communistische bewind in Polen beu was. Eind 1981 riep een militaire junta onder Jaruzelski's leiding een staat van beleg uit. Solidariteit werd verboden en eerdere hervormingen werden teruggedraaid. 

Democratie

Desondanks zou Polen juist onder de starre Jaruzelski een democratie worden. De leider begon in de jaren 80 aan voorzichtige hervormingen en in 1986 volgde een amnestie voor politieke gevangenen.

Jaruzelski's regering raakte steeds meer haar grip op het land kwijt. In 1989 werd een handreiking gedaan door de vorming van politieke partijen toe te staan. Hoewel van tevoren geregeld was dat de communistische partij ongeacht de uitslag een absolute meerderheid in het parlement zou behouden, was de nederlaag die zij tijdens de verkiezingen van 1989 leed vernederend.

Jaruzelski werd president en voerde een democratische grondwet in. Wel zegde het staatshoofd zijn lidmaatschap van de partij op en stelde hij zich een jaar later niet herkiesbaar als president. Hij werd opgevolgd door Solidariteit-leider Lech Walesa, die de eerste president van een echt democratisch Polen werd. 

Stil

Na de val van de Sovjet-Unie hield Jaruzelski zich gedeisd. Hij kwam zo nu en dan in het nieuws na in 2008 te zijn aangeklaagd voor zijn optreden tegen Solidariteit en de demonstranten tijdens de Broodrellen. Tijdens dit proces nam Walesa het ironisch genoeg voor Jaruzelski op. Volgens Walesa was ook Jaruzelski slachtoffer van het totalitaire communistische systeem en mocht hij niet verantwoordelijk worden gehouden voor het gewelddadig optreden van de staat. 

Verder bleef het echter angstvallig stil rondom de laatste communistische leider van Polen. Op een paar interviews na verscheen Jaruzelski nog zelden in het openbaar. Hij schreef twee memoires, waarvan er één Wijs anders zijn heet en de ander zijn verklaringen voor de rechtbank bevatten. In 2014 gaf zijn vrouw aan te willen scheiden nadat zij de 90-jarige Jaruzelski had betrapt bij 'verdachte handelingen' met zijn verpleegster. 

Omstreden

Jaruzelski blijft een omstreden figuur in Polen. De publieke opinie is grotendeels negatief over de oud-premier. Hij is nog steeds het symbool van de communistische repressie die decennia in Polen gold, met name door zijn agressieve optreden tegenover Tsjecho-Slowakije, Solidariteit en de Broodrellen.

Sommigen noemen hem zelfs een 'verrader en een lakei van Moskou'. Het Polen van 2014, een sterk eurofiele, kapitalistische en katholieke staat, wordt liever niet herinnerd aan zijn rode verleden.