Reportage Burundi: Handen wassen om te overleven

Door een schrijnend gebrek aan schoon water lopen duizenden volwassenen en kinderen in Burundi het gevaar om te overlijden ten gevolge van diarree en cholera. 

Op uitnodiging van het Rode Kruis reisde NU.nl naar het Afrikaanse land om zelf een beeld van de problematiek te kunnen maken.

Vier verschillende, belangrijke factoren hebben tot de huidige situatie in Burundi geleid: Een veel te klein aanbod aan schoon water, een daarmee gepaard gaande gebrekkige hygiëne, overbevolking en een hoge bevolkingsgroei.

Waterkwaliteit

De republiek Burundi ligt tussen Congo, Rwanda en Tanzania. Ingesloten door land en ver verwijderd van de kust. Enkele rivieren en het Tanganyika meer vormen natuurlijke waterbronnen. Maar de kwaliteit van het water is zeer slecht.

Afvalwater van kleinschalige palmolieplantages wordt bijvoorbeeld direct door een rivier afgevoerd. Op de vraag of dit niet verboden is, antwoordt een medewerker van de plantage: "Denk ik wel, maar niemand die hier langsrijdt en er iets van zal zeggen."

Wie zich in de directe omgeving van het Tanganyika meer wil gaan vestigen, dient zich aan een bufferafstand te houden. Veel Burundezen lijken zich hier niets van aan te trekken of zien zichzelf gedwongen om dichtbij het water te gaan wonen.

Met alle gevolgen van dien. Vegetatie rondom het meer verdwijnt, dieren verliezen hun voedselbron en het ecosysteem verandert ingrijpend. Vis wordt nog maar op bepaalde plekken in het meer gevangen.

Latrines

De grootste oorzaak van waterverontreiniging is het gebrek aan sanitaire voorzieningen. In de meer verstedelijkte gebieden, zoals de hoofdstad Bujumbura, gebruiken de mensen overwegend latrines. Dat zijn gaten van meerdere meters diep, afgeschermd door muren van leem of steen en een dak van golfplaat. In het beste geval; de meeste latrines zijn niet diep genoeg, noch zijn ze voldoende afgeschermd.

Als deze latrines vol raken en niet op tijd worden gedicht, vloeit de ontlasting bij een zware regenbui met gemak naar het meer of een rivier en daardoor raakt het grondwater verontreinigd.

Wie dit water vervolgens weer gebruikt om zich te wassen, de afwas te doen of zijn dorst te lessen, krijgt vijandige bacteriën en ziektekiemen binnen. Een volwassene kan hier in de meeste gevallen mee omgaan, een kind legt het zonder enige medische zorg snel af tegen ziektes als difterie of cholera.

Oplossingen

Er zijn oplossingen, maar veel van deze oplossingen dragen een volgend probleem met zich mee. Een moeder van twee kinderen in Bubanza is zich er van bewust dat besmet drinkwater een levensgevaarlijke dreiging voor haar kinderen vormt; ze is hier al een kind door kwijtgeraakt.

"Maar wat moet ik doen? Ik kan het water gaan koken voordat ik het gebruik, maar waar moet ik het vervolgens in opslaan? Ik heb geen schone en bruikbare vaten. Bovendien is het bijna onmogelijk om brandhout te zoeken", zegt de moeder.

Supervisie

Een andere gevaarlijke situatie ontstaat als de ouders op de velden aan het werk zijn en hun jonge kinderen zonder supervisie thuis moeten laten.

"Ik kan ze niet in de gaten houden, dus als ze overdag dorst hebben en uit een verontreinigde poel drinken kan ik ze niet tegenhouden. We kunnen alleen maar wachten en hopen dat we de eerste ziektesymptomen van onze kinderen snel genoeg zullen ontdekken."

De symptomen zijn bij de ziektes in het begin in ieder geval hetzelfde. Het kind begint over te geven, krijgt diarree en verliest in een hoog tempo vocht. Het lot van het kind ligt op dat moment volledig in handen van de ouders en die hebben meestal geen oplossingen voor de situatie.

Afstand

Een medewerker van een Rode Kruis-dokterspost in Rumonge legt uit dat de ouders van een ziek kind direct op een groot probleem stuiten.

"Veel hulpdiensten zijn er niet in Burundi en de meeste dorpen liggen op grote afstand van een kliniek of dokterspost." Soms kiezen ouders ervoor om het kind naar de plaatselijke kerk te brengen en hopen ze dat een gebed voor beterschap zal zorgen.

Hoewel het Rode Kruis en andere organisaties investeren in mobiele hulpdiensten en meer klinieken, overlijden veel zieke kinderen in de armen van hun ouders op weg naar een dokter.

Gedragsverandering

Het Rode Kruis zegt zich vooral te willen richten op het creëren van gedragsveranderingen. Op school krijgen kinderen uitgelegd hoe belangrijk het wassen van je handen en goede latrines zijn en dat de waterkraan met behulp van een stok en touw gebruikt moet worden, zodat verontreiniging uitblijft.

Dit alles in de hoop dat de kinderen hun ouders zullen overtuigen en er een nieuw besef van hygiëne ontstaat.

"Gedagsverandering is een van onze belangrijkste missies hier in Burundi”, legt Rode Kruis-medewerker Hanna Emmering uit. "Mensen niet alleen leren hoe ze latrines moeten graven, maar dat ze die ook moeten afdichten als ze vol raken."

Toneel

Problematischer wordt het in dorpen waar de kennis over het verband tussen vervuild water en een dodelijke ziekte nog niet aanwezig is of gewoonweg niet bij de inwoners wil indalen. Dorpen waarin de mensen geen latrines graven, maar collectief duinpannetjes als openbare toiletten gebruiken.

Het Rode Kruis geeft vrijwilligers in Burundi de middelen om medeburgers in te lichten. Soms gebeurt dit op zeer creatieve wijze. In het heuveldorpje Ruziba worden de inwoners middels een toneelstukje gewezen op de grote gevaren die het drinken van verontreinigd water met zich meebrengt.

"De mensen hier houden er soms erg ouderwetse gebruiken op na. Als een kind ziek wordt, gaat men vaak naar een medicijnman, die kruiden voorschrijft. Natuurlijk krijgt hij daar geld voor. Het kind blijft trouwens gewoon ziek", zegt een lokale vrijwilliger.

Waterbronnen

Naast educatie wordt geïnvesteerd in de aanleg van waterbronnen, maar dat heeft alleen zin als er voldoende en vooral zuiver grondwater aanwezig is.

Op de locaties van de waterbronnen is het uiteraard druk. Niemand zal echter op het idee komen om voor te dringen of een gebrek aan geduld in ruzie te laten eindigen. En dat is meer dan opmerkelijk, want nog maar acht jaar geleden eindigde in en rondom Burundi de bloedige burgeroorlog tussen Hutu's en Tutsi's. Een slachting, waarbij ruim 300.000 mensen het leven verloren.

Maar rond de waterbron is geen plaats voor ressentiment. "We zetten onze jerrycan in de rij en wachten af", zegt een jonge man. Het lijkt erop dat de grote meerderheid van de Burundezen bereid is om ieder conflict te vergeten, om op die manier samen te overleven.

Woensdagavond gaan drie djs van radiozender 3FM het Glazen Huis in Leeuwarden in, om Serious Request af te trappen. Daar zullen ze een week lang aandacht vragen voor de situatie in Burundi.

Reportage Burundi

Door een schrijnend gebrek aan schoon water lopen duizenden volwassenen en kinderen in Burundi het gevaar om te overlijden ten gevolge van diarree en cholera. © NU.nl/Chris Helt
Enkele rivieren en het Tanganyika meer vormen natuurlijke waterbronnen. Maar de kwaliteit van het water is zeer slecht. © NU.nl/Chris Helt
Rivieren raken onder andere door ontlasting verontreinigd. © NU.nl/Chris Helt
Een palmolieplantage. Het afvalwater verdwijnt in de rivier. Ook hierdoor raakt water vervuild. © NU.nl/Chris Helt
Besmet drinkwater is levensbedreigend, vooral voor de kinderen. © NU.nl/Chris Helt
Een kind legt het zonder enige medische zorg snel af tegen difterie of cholera. © NU.nl/Chris Helt
"Maar wat moet ik doen", vraagt deze moeder. "Ik kan het water gaan koken voordat ik het gebruik, maar waar moet ik het vervolgens in opslaan? Ik heb geen schone en bruikbare vaten. Bovendien is het bijna onmogelijk om brandhout te zoeken." © NU.nl/Chris Helt
Ouders die overdag werken, moeten hun kinderen alleen laten met het gevaar dat zij verontreinigd water drinken. © NU.nl/Chris Helt
Op school krijgen kinderen uitgelegd hoe belangrijk het wassen van je handen en goede latrines zijn en dat de waterkraan met behulp van een stok en touw gebruikt moet worden, zodat verontreiniging uitblijft. © NU.nl/Chris Helt
Dit alles in de hoop dat de kinderen hun ouders zullen overtuigen en er een nieuw besef van hygiëne ontstaat. © NU.nl/Chris Helt
Een latrine bij een school, gebouwd met hulp van het Rode Kruis. © NU.nl/Chris Helt
In veel dorpen worden duinpannetjes als openbaar toilet gebruik. © NU.nl/Chris Helt
Hoewel het Rode Kruis en andere organisaties investeren in mobiele hulpdiensten en meer klinieken, overlijden veel zieke kinderen op weg naar een dokter. © NU.nl/Chris Helt
Dit komt vooral door de grote afstand tussen woonplaats en dokterspost. © NU.nl/Chris Helt
In het heuveldorpje Ruziba worden de inwoners middels een toneelstukje gewezen op de grote gevaren die het drinken van verontreinigd water met zich mee brengt. © NU.nl/Chris Helt
Toneelstuk. "De mensen hier houden er soms erg ouderwetse gebruiken op na. Als een kind ziek wordt gaat men vaak naar een medicijnman, die kruiden voorschrijft." © NU.nl/Chris Helt
Drukte bij de waterbron. Niemand zal op het idee komen om voor te dringen of een gebrek aan geduld in ruzie te laten eindigen. © NU.nl/Chris Helt
"We zetten onze jerrycan in de rij en wachten af", zegt een jonge man. © NU.nl/Chris Helt

Lees meer over:
Tip de redactie