Oud-president Nelson Mandela van Zuid-Afrika is donderdag op 95-jarige leeftijd overleden. Hij stierf in zijn woning in Johannesburg "op vredige wijze".

Lees ook ons liveblog (gesloten)

Dat heeft president Jacob Zuma donderdagavond bekendgemaakt.

Mandela was al lange tijd ziek. De anti-apartheidsstrijder kreeg de laatste maanden thuis, in Johannesburg, medische hulp.

Zuma sprak in een toespraak op televisie zijn medeleven uit met de nabestaanden en prees Mandela voor alles wat hij heeft betekend. 

"Ons land heeft zijn belangrijkste zoon verloren", aldus Zuma. "Mandela heeft ons samengebracht en samen zullen we afscheid van hem nemen." Mandela krijgt een staatsbegrafenis. Er is een periode van rouw afgekondigd, die waarschijnlijk maandag officieel ingaat. 

Bekijk de toespraak van Zuma:

Ziekenhuis

In september verliet Mandela het ziekenhuis waar hij drie maanden lag wegens een terugkerende longonsteking en een kwakkelende gezondheid. Sindsdien werd zijn toestand door de regering steeds beschreven als "kritiek maar stabiel".

De afgelopen jaren had Mandela zich grotendeels al teruggetrokken uit de openbaarheid.

Woensdag zeiden familieleden al dat het niet goed ging met Mandela, maar dat hij op zijn 'sterfbed' een moedige strijd voerde. "Tata is nog steeds bij ons, sterk, moedig. Zelfs, bij gebrek aan een beter woord .... op zijn 'sterfbed' brengt hij ons lessen bij; lessen in geduld, in liefde, lessen in tolerantie", aldus Mandela's dochter Makaziwe.

Het lichaam van Mandela wordt overgebracht naar een mortuarium in Pretoria, waar het drie dagen opgebaard zal liggen. De staatsbegrafenis is volgende week vrijdag of zaterdag in het dorp Qunu, waar Mandela opgroeide, zo meldt de BBC vrijdag. 

Herdenken

Op diverse plaatsen in Johannesburg zijn in de nacht van donderdag op vrijdag mensenmassa's bijeengekomen om Mandela te herdenken. Voor het huis waar de Zuid-Afrikaanse oud-leider zijn laatste adem uitblies, verzamelden zich honderden mensen.

Ook voor zijn vroegere huis in Soweto, tegenwoordig een museum, waren honderden mensen op de been. Ook vrijdag rouwen veel Zuid-Afrikanen daar. 

Er wordt gerouwd, gehuild en er branden kaarsen, maar er wordt ook gedanst om het leven van de overleden leider te vieren. Voor het huis waar hij overleed scandeerden mensen "Viva Mandela".

Op de spontane bijeenkomsten, die ook in andere steden ontstonden, waren veel Zuid-Afrikaanse vlaggen, shirts van het ANC en portretten van Mandela te zien. 

Halfstok

Vrijdag hangen vlaggen in het hele land halfstok. Mensen kunnen hun medeleven betonen via condoleanceregisters in Zuid-Afrikaanse overheidsgebouwen en ambassades wereldwijd.

Maandag wordt een speciale dienst georganiseerd in het stadion FNB in Soweto, aan de rand van Johannesburg. 

Apartheid

Mandela was van 1994 tot 1999 de eerste zwarte president van Zuid-Afrika. Daarvoor stond zijn leven in het teken van strijd tegen de apartheid in zijn land.

In 1964 werd hij opgepakt samen met andere leden van het Afrikaans Nationaal Congress (ANC), een beruchte politieke groepering die belangen van de zwarte bevolking behartigt, waar Mandela later de leider van werd. Hij zat 27 jaar gevangen, grotendeels op Robbeneiland.

In 2002 won hij de Nobelprijs voor de Vrede. Als president schafte Mandela apartheid in Zuid-Afrika af en voerde gelijke rechten voor de zwarte bevolking in.

In 1998 werd op een internationale conferentie in Rome vastgesteld dat iemand die probeert in Zuid-Afrika of elders in de wereld weer een soortgelijk stelsel van rassenscheiding op te zetten, een misdaad tegen de mensheid pleegt. Hij of zij kan dan voor het Internationaal Strafhof (ICC) worden gedaagd, dat sinds 2002 in Den Haag zetelt.

Obama

De Amerikaanse president Barack Obama zei in een reactie op televisie: "We hebben een van de meest invloedrijke en goede mensen verloren die we hadden." "Ik kan mijn eigen leven niet voorstellen zonder het voorbeeld dat hij met zijn leven stelde", aldus Obama.

Ook andere politici reageren donderdagavond op het overlijden van Mandela. Namens het Nederlandse kabinet heeft premier Mark Rutte in een brief aan president Zuma de Nederlandse gevoelens van groot respect en diep medeleven overgebracht aan de bevolking van Zuid-Afrika.

Ook in Zuid-Afrika is geschokt gereageerd op het overlijden van de oud-leider. Tijdens de toespraak van Zuma stonden veel buurtbewoners van Mandela buiten op straat, meldt Times Live. Die straat werd later afgezet.

Voetbal

De vlaggen bij de 209 bij de wereldbond FIFA aangesloten voetbalbonden gaan halfstok als eerbetoon aan Mandela. Ook wordt bij alle eerstvolgende internlands een minuut stilte gehouden, kondigde voorzitter Sepp Blatter aan. "We doen dit uit respect en verdriet."

Blatter sprak ook over het moment dat Mandela bij het WK voetbal in Zuid-Afrika in 2010 werd geëerd en toegejuicht in het Soccer Citystadion van Johannesburg. "Dat was een van de meest ontroerende momenten in mijn leven'', zei Blatter. "Voor Mandela was het WK voetbal in Zuid-Afrika echt een droom die uitkwam."

Tijdlijn leven Nelson Mandela:

Bekijk hier de mobiele versie van deze tijdlijn voor op uw smartphone

Bekijk de tijdlijn op groot beeld

Profiel Mandela | Necrologie (video) | Reacties buitenland | Reacties binnenland

Dossier Mandela | Liveblog (gesloten) | Mandela in beeld

Leven Nelson Mandela in beeld

Nelson Mandela is 5 december 2013 op 95-jarige leeftijd overleden. Een overzicht van zijn leven in beeld. © AFP
Nelson Rolihlahla Mandela wordt in 1918 geboren als zoon van een stamhoofd. Na de Tweede Wereldoorlog begint hij zijn politieke loopbaan en sluit hij zich aan bij het African National Congress (ANC). © ANP
In 1961 wordt Mandela leider van de gewapende tak van het ANC. Met geweld gaat de groepering de strijd aan tegen het apartheisdsregime in Zuid-Afrika. © AFP
Na een gestrand huwelijk met Evelyn Ntoko Mase, een jehova's getuige, trouwt Mandela in 1958 met Winnie Mandela. © ANP
Mandela krijgt in 1964 net als enkele andere ANC-leiders een levenslange gevangenisstraf opgelegd vanwege het voorbereiden van een guerrillaoorlog. © ANP
Mandela wordt onder de zwarte bevolking in Zuid-Arfika een symbool voor de opstand tegen het apartheidsregime. De protesten tegen zijn straf en die van de andere ANC-leiders zijn fel. © ANP
Het grootste deel van zijn straf zit Mandela uit op Robbeneiland, voor de kust van Kaapstad. Het eiland werd in de 17e eeuw al door de VOC als strafkolonie gebruikt. © ANP
Ook tijdens het gevangenschap van Mandela komt het in Zuid-Afrika vaak tot opstanden tussen de overheid en aanhangers van sinds 1961 verboden ANC. © ANP
Mandela op latere leeftijd in gevangeniskleren met het nummer waaronder hij vermeld stond op Robbeneiland. © ANP
Op 11 februari 1990 wordt Mandela na 27 jaar achter de tralies vrijgelaten. © ANP
Zijn vrijlating is het gevolg van de omvormingen die worden ingezet door premier Frederik Willem de Klerk. © ANP
Mandela wandelt kort na zijn vrijlating door de tuin van aartsbisschop Desmond Tutu in Kaapstad. © ANP
Op de dag van zijn vrijlating spreekt Mandela de bevolking toe. Hij waarschuwt dat de strijd tegen apartheid in Zuid-Afrika nog niet gestreden is. © ANP
Mandela wordt na zijn vrijlating de voorzitter van het ANC en leidt de partij tijdens de eerste multi-raciale verkiezingen in Zuid-Afrika. © ANP
De vrijlating van Mandela en zijn gooi naar het presidentschap betekent niet de rust terugkeert in Zuid-Afrika. Spanningen tussen de zwarte bevolking en de blanke minderheid blijven aan de orde van de dag. © ANP
Mandela bezoekt Amsterdam in 1990 om Nederland te bedanken voor de steun in zijn gevecht voor vrijlating. © ANP
Op 10 mei 1994 wordt Mandela geïnaugureerd als eerste zwarte president van Zuid-Afrika. © AFP
De machtswisseling in beeld. Frederik Willem de Klerk schudt zijn opvolger Mandela de hand. © ANP
Een emotionele Mandela tijdens zijn eerste toespraak voor de Verenigde Naties in New York. © ANP
Toenmalig premier Ruud Lubbers schudt Mandela de hand bij een ontmoeting in Zwitserland in 1995. © ANP
Mandela bezoekt in 1998 met de toenmalig Amerikaanse president Bill Clinton zijn cel op Robbeneiland. © ANP
In 1999 legt Mandela andermaal een bezoek af aan Nederland. Hij maakt onder meer een rondvaart door de grachten. © ANP
© ANP
Michael Jackson ontvangt in 1999 uit handen van Mandela een livetime achievement award. © ANP
In een onderonsje met Koningin Beatrix. © ANP
Mandela viert met Charlize Theron dat zij in 2004 de eerste Afrikaanse actrice is die een Oscar in ontvangst mag nemen. © ANP
Ook na zijn periode als president van Zuid-Afrika houdt Mandela veel contact met wereldleiders, zoals de Britse premier Gordon Brown. © ANP
Mandela verwelkomt wetenschapper Steven Hawking bij de aftrap naar diens zoektocht naar de Afrikaanse Albert Einstein in 2008. © ANP
Mandela krijgt een zoen van een zijn kleinkinderen. © ANP
In 2010 verongelukt een achterkleinkind van Mandela door een beschonken automobilist. Hij mist hierdoor de opening van het WK-voetbal in Zuid-Afrika. © ANP
Mandela bezoekt wel de finale van het WK in Zuid-Afrika. Hij ziet Nederland in de verlenging verliezen van Spanje (1-0). © ANP
Mandela heeft sinds 2004 een naar hem vernoemd plein in Johannesburg, met daarop een 6 meter hoog standbeeld. © ANP
Sinds eind 2012 wordt Mandela meerdere keren opgenomen in het ziekenhuis, vanwege problemen met zijn longen. © ANP
Mandela heeft lang nodig om bij te komen van de behandelingen in de zomer van 2013. Begin december komt de oud-president toch te overlijden. © AFP
De kist met het lichaam van Nelson Mandela op weg naar de tent in Qunu waar de begrafenisplechtigheid werd gehouden. © AFP
Ongeveer 4500 mensen verzamelden zich voor de begrafenis van Nelson Mandela. © AFP
De ex-vrouw van Mandela, Winnie Mandela (tweede van links), de Zuid-Afrikaanse president Jacob Zuma en weduwe Graca Machel zaten vooraan bij de kist van Mandela. © AFP
De Amerikaanse presentatrice Oprah Winfrey bij de begrafenisplechtigheid. © AFP
Een Zuid-Afrikaan kijkt naar de tent in de verte waar de laatste eer wordt bewezen aan de oud-president. © AFP
Als eerbetoon aan de vorig jaar overleden Nelson Mandela, wordt in Amsterdam-Zuidoost een naar hem vernoemd park onthuld. © ANP