De Britse regering leed zaterdag een gevoelige nederlaag in het Lagerhuis. Premier Boris Johnson werd gedwongen om uitstel van de Brexit aan te vragen in Brussel. Wat is er precies gebeurd en hoe moet het nu verder?

Hoe zijn we hier gekomen?

Johnson werd het vorige week met de Europese Unie eens over een nieuwe uittredingsovereenkomst. Hij legde die zaterdag voor aan het Lagerhuis.

Zijn voorganger Theresa May wist in november 2018 ook tot een akkoord met de EU te komen, maar haar deal werd tot drie keer toe met een forse meerderheid weggestemd.

Johnson wist de onderhandelingen met de EU te heropenen. Het leeuwendeel van de deal van May bleef overeind, maar er werden over en weer concessies gedaan op het gebied van de Ierse grenskwestie, het grootste struikelblok in het Brexit-proces. Brussel deed ook water bij de wijn, maar critici vinden dat Johnson meer heeft ingeleverd dan May.

De regering-Johnson verloor afgelopen zomer haar meerderheid in het parlement. Desondanks dacht de premier vanwege de Brexit-moeheid en de angst voor een no deal-Brexit genoeg steun te kunnen vergaren voor zijn akkoord. Johnson houdt al sinds zijn aantreden vast aan zijn belofte dat het VK op 31 oktober uit de EU zal stappen.

Johnsons regering wilde de parlementariërs tot een simpele (maar zwaarbeladen) keuze dwingen: de nieuwe deal of een no deal-Brexit. Hij vertrouwde erop dat die benadering wel een meerderheid zou opleveren.

Belangrijkste punten uit nieuw uittredingsakkoord tussen VK en EU

  • Noord-Ierland (NI) wordt juridisch gezien onderdeel van de Britse douane-unie, maar blijft zich in de praktijk houden aan Europese regelgeving.
  • Douanecontroles voor goederenverkeer tussen NI en het Britse vasteland.
  • Noord-Iers regioparlement mag regeling na vier jaar beoordelen, zonder vetorecht voor specifieke partijen.
  • 'Echtscheidingsbetaling' en rechten EU-burgers in VK (en andersom) uit het oude akkoord blijven in stand.

Waarom liep het anders?

Het Lagerhuis nam afgelopen zomer de wet-Benn aan. Daar zat een deadline aan vast: als er geen parlementaire toestemming voor een deal of een uittreding zonder akkoord was, dan moest Johnson afgelopen zaterdagavond voor 23.00 uur Britse tijd uitstel van de Brexit hebben aangevraagd in Brussel.

In het licht daarvan vond een groep parlementariërs de stemming over het uittredingsakkoord van Johnson voorbarig. Ze maakten zich zorgen over het wettelijke kader dat nodig is om de bepalingen van de uittredingsovereenkomst in de praktijk te brengen. Als dat niet voor 31 oktober rond zou zijn, zou het VK alsnog automatisch zonder deal uit de EU kunnen stappen.

Door zijn deal te laten goedkeuren, zou Johnson in dat scenario toch hebben voldaan aan de bepalingen van de wet-Benn, waardoor er een sluiproute naar een no deal-Brexit zou zijn.

Waarom de stemming over de Brexit-deal opnieuw verplaatst is
112
Waarom de stemming over de Brexit-deal opnieuw verplaatst is

Hoe schermden parlementariërs die sluiproute af?

De onafhankelijke MP (member of parliament) Oliver Letwin, die vorige maand samen met twintig anderen door Johnson uit de Conservatieve Partij werd gezet, kwam afgelopen week met een slim ontworpen wijzingsvoorstel (amendement) om dat risico te ondervangen. Daarin wordt gesteld dat het Lagerhuis pas een definitief oordeel over Johnsons uittredingsakkoord kan geven als het wettelijke kader van kracht is.

Ondanks zware tegenstand van de regering-Johnson werd het amendement zaterdag aangenomen met 322 stemmen voor en 306 stemmen tegen, een verschil van slechts zestien stemmen. De premier slikte zijn nederlaag en trok de motie voor het laten goedkeuren van zijn deal in.

Heeft Johnson nu dan uitstel aangevraagd in Brussel?

Vanwege de deadline van de wet-Benn zag de premier zich daar inderdaad toe gedwongen. Hij deed zijn best om maar net aan de eisen te voldoen: hij zond de EU een fotokopie van de wet-Benn die niet door hem was ondertekend en stuurde een tweede brief mee, waarin hij stelt dat uitstel een slecht idee is. Daar stond zijn handtekening wel onder.

EU-president Donald Tusk bevestigde zaterdagavond op Twitter de Britse aanvraag te hebben ontvangen. Hij liet weten die te zullen voorleggen aan de EU-leiders. Deskundigen zeggen dat de EU weinig druk zal voelen om snel te reageren, zeker nu de tijd dringt voor de regering-Johnson.

De Europese leiders zullen waarschijnlijk eerst rustig bekijken wat de premier aankomende week wél gedaan krijgt in het Lagerhuis. Hoewel ze de Brexit zat zijn en dat slepende dossier willen afronden, willen de overige EU-lidstaten een no deal-Brexit nog steeds voorkomen. Mocht het er uiteindelijk op aankomen, dan zullen ze waarschijnlijk bereid zijn opnieuw (kort) uitstel te verlenen.

Hoe gaat het verder?

De Britse oppositie is niet blij met de manier waarop Johnson zaterdag om uitstel heeft gevraagd. Waarschijnlijk zal de werkwijze van de premier deze week worden aangevochten voor de rechter.

De regering-Johnson wil op maandag zijn uittredingsovereenkomst opnieuw voorleggen aan het Lagerhuis. Parlementsvoorzitter John Bercow gooit mogelijk roet in het eten: hij heeft in het verleden meerdere malen besloten niet toe te staan dat de regering precies dezelfde vraag nogmaals voorlegt aan de MP's. Zo wil hij voorkomen dat kabinetten net zo lang kunnen blijven terugkomen met dezelfde vraag, totdat ze het gewenste antwoord krijgen. Bercow heeft toegezegd maandag uitsluitsel te zullen geven.

Bij een 'nee' van de voorzitter kan de regering proberen het wettelijke kader voor de uittredingsovereenkomst - de Withdrawal Agreement Bill - door het Lagerhuis te krijgen.

Vervolgens is de belangrijkste vraag of het kabinet-Johnson zijn op een rijtje kan zetten, voordat een uittreding op 31 oktober definitief onhaalbaar wordt.