De Britse premier Boris Johnson heeft in een toespraak op de jaarlijkse conferentie van zijn Conservatieve Partij zijn nieuwe voorstellen voor een uittredingsakkoord met de EU toegelicht. Die omvat douanecontroles rond de grens op het Ierse eiland. Als Brussel zich niet bereid toont daar serieus op in te gaan, zal het Verenigd Koninkrijk niet verder onderhandelen en op 31 oktober zonder akkoord uittreden, zei de premier.

Het nieuwe voorstel in het kort

  • Na Brexit krijgt Noord-Ierland vier jaar lang een 'aparte status'
  • Voorstel zou vrij verkeer van goederen en personen garanderen op Ierse eiland
  • Noord-Ierland houdt zich in die tijd aan EU-regelgeving
  • Geen douanecontroles op of nabij grens, wel controles met 'technologie'
  • Eerste reacties uit Brussel negatief

De voorstellen van Johnson voor een nieuwe uittredingsovereenkomst omvat "geen douanecontroles op of nabij de grens" tussen Noord-Ierland en Ierland. Er zullen wél controles nodig zijn, maar die kunnen, met de juiste technologie, bijvoorbeeld voor de verscheping van goederen plaatsvinden bij de bedrijven in kwestie en zo tot een "absoluut minimum" worden beperkt, aldus de premier.

"Wat de hele wereld wil, is deze kwestie op een kalme en redelijke manier afronden en doorgaan. En dat is waarom we op 31 oktober hoe dan ook uit de EU stappen. Laten we de Brexit afronden. Dat kunnen, moeten en zullen we", zei Johnson ten overstaan van leden van zijn partij in Manchester.

De Ierse grenskwestie is het belangrijkste obstakel in de onderhandelingen tussen het VK en de EU. De mogelijkheid om douanecontroles tussen Noord-Ierland en Ierland te beperken met behulp van technologie is al eerder geopperd. Dit idee werd destijds door Brussel afgewezen, omdat de benodigde technologie er nog niet zou zijn.

Plan met 'twee grenzen voor vier jaar'

Een meer gedetailleerde schets van de plannen van Johnson, in een brief aan Europese Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker, werd later op woensdag gepubliceerd door de Britse regering. Ook werden zeven pagina's aan uitleg over de voorstellen openbaar gemaakt.

De voorstellen lijken op de uittredingsovereenkomst van zijn voorganger Theresa May, maar een groot verschil met het plan van May betreft de Ierse grens. Johnsons omschrijft zijn voorstel op dat front als "twee grenzen voor vier jaar".

Volgens het plan zal het VK op 31 oktober uittreden, waarbij de oorspronkelijk afgesproken overgangsperiode tot 31 december 2020 in stand blijft. Op 1 januari 2021 treedt het VK dan volledig uit, waarbij het ook de Europese douane-unie verlaat.

Noord-Ierland krijgt een aparte status: het vertrekt op 20 december 2020 uit de douane-unie, maar blijft zich vervolgens vier jaar lang houden aan de Europese regelgeving, waarmee het vrije verkeer van goederen en personen op het Ierse eiland tot 2025 moet worden gegarandeerd.

De regering-Johnson wil het Noord-Ierse regioparlement na de overgangsperiode het recht geven om te stemmen over de regeling. Die kan daarna elke vier jaar worden vernieuwd of stopgezet.

Johnson: voorstel is 'eerlijk en redelijk compromis'

De huidige voorstellen van Johnson zijn een "eerlijk en redelijk compromis", stelde hij. De Britse premier riep de EU op zich "flexibeler" op te stellen en open te staan voor de nieuwe technologie die moet voorkomen dat er fysieke grenscontroles plaatsvinden. Hij beloofde dat het parlement van Noord-Ierland inspraak krijgt over de EU-regels op het gebied van handel, waar het zich aan zal moeten blijven houden.

EC-voorzitter Juncker belt later op woensdag met de Britse premier om over het voorstel te praten en een woordvoerder van de Duitse regering liet weten dat de EC de voorstellen van Johnson nauwkeurig zal bekijken.

In eigen land heeft Johnson al een overwinning weten te behalen met zijn voorstellen. Hoewel die een grens tussen Noord-Ierland en de rest van het VK in de Ierse Zee zouden betekenen, heeft de Noord-Ierse Democratic Unionist Party (DUP), een belangrijke bondgenoot van Johnson, laten weten akkoord te gaan.

Eerder beschouwde die partij een aparte status voor Noord-Ierland als volkomen onaanvaardbaar, maar nu beschouwt de DUP het als een noodzakelijk en pragmatisch compromis. In een verklaring zegde de partij voorwaardelijke steun aan Johnsons plannen toe, maar benadrukte de DUP wel dat er "meer werk" moet worden verzet in de onderhandelingen met de EU.

Brussel niet ontvankelijk voor nieuw voorstel

De voorstellen van Johnson gaan voorbij aan enkele van de zogenoemde 'rode lijnen' van de EU - standpunten waarover de Unie zich vanaf het begin van de onderhandelingen onwrikbaar heeft getoond, zoals het voornemen om een poreuze Europese buitengrens op het Ierse eiland te voorkomen. Jean-Claude Juncker, de voorzitter van de Europese Commissie, reageert in een verklaring dat het nieuwe voorstel op enkele punten nog "problematisch" is. Hij zegt wel tevreden te zijn met de vooruitgang en dat de commissie zich over het juridisch onderdeel van het voorstel zal buigen "met de welbekende criteria van de EU in het achterhoofd".

De Belgische Europarlementariër Philippe Lamberts, die zich bezighoudt met de Brexit, zei na Johnsons speech: "Dit belooft niet veel goeds." Hij stelde dat Johnson lijkt aan te sturen op een 'no deal-Brexit' en de schuld daarvoor in de schoenen van de EU wil schuiven. "Als je een deal wilt, maak je de Europese Unie niet tot vijand, zoals hij doet, maak je het parlement dat je nodig hebt om een deal aan te nemen niet tot vijand, zoals hij doet."

Anonieme diplomaten en functionarissen binnen de EU zeiden al voor de toespraak tegen persbureau Reuters dat de Noord-Ierse backstopregeling - die door May werd onderhandeld - eventueel met wat kleine aanpassingen de enige optie is als de Britten voor 31 oktober een uittredingsakkoord willen bereiken. Lukt dat niet, dan is Brussel volgens de bronnen bereid het VK opnieuw uitstel te gunnen.

Een hooggeplaatste EU-functionaris noemde de voorstellen van Johnson "fundamenteel gebrekkig". En een EU-diplomaat stelde: "Deze vlieger gaat niet op. Johnson heeft gekozen voor een confrontatie."

De voorstellen van Johnson werden in eerste aanzet ook in Ierland lauw ontvangen. De Ierse premier Leo Varadkar zei in het Ierse parlement: "Wat betreft de voorstellen die vandaag op tafel komen: ik wil daar geen commentaar op geven, totdat ik kans heb gehad ze te bekijken en te bestuderen. Maar het is zeker waar dat wat we tot nu toe hebben gehoord niet hoopgevend is en geen basis voor een overeenkomst zal vormen, helaas, zoals ik het zie."

Johnson stuurt aan op nieuwe confrontatie met parlement

De houding van de regering-Johnson in het Brexit-proces staat ook haaks op de wet die vorige maand werd aangenomen door het Britse parlement. Deze wet-Benn verbiedt een uittreding zonder deal op 31 oktober en verplicht de premier om in Brussel vóór 19 oktober de EU om meer uitstel te vragen (tot 31 januari 2020), als hij er niet in slaagt om voor de top van de Europese Raad op 17 en 18 oktober een nieuwe uittredingsovereenkomst te bereiken.

"De regering gaat onderhandelen over een nieuwe overeenkomst óf zich voorbereiden op een 'no deal-Brexit'. Niemand zal zich bezighouden met uitstel", zei een hooggeplaatste regeringsbron dinsdag al.

De regering-Johnson heeft gezegd "de wet te zullen volgen", maar de premier heeft sindsdien vele malen herhaald dat hij weigert opnieuw om uitstel te vragen. Ondanks de Benn-wet blijft het voor het VK mogelijk om de EU eind oktober zonder akkoord te verlaten, aldus Johnson. Johnson omschrijft de wet als een "akte van overgave".

Er is een aantal juridische en politieke kunstgrepen die Johnson kan toepassen om te proberen de Benn-wet te omzeilen, zeggen deskundigen. Omdat de huidige situatie ongeëvenaard is, is niet duidelijk in hoeverre die kans van slagen hebben.

Johnson haalde tijdens zijn toespraak in Manchester stevig uit naar het parlement. "Als het parlement een realityshow was", zei hij, "dan zouden we allemaal al lang de jungle uit gestemd zijn. Maar dan hadden we tenminste wel het genoegen gehad te zien hoe de voorzitter (van het Lagerhuis, John Bercow, red.) kangoeroeballen moest opeten."

Ook de oppositiepartij Labour moest het ontgelden. Johnson hekelde dat de partij nieuwe verkiezingen wil, maar weigert die te houden totdat is uitgesloten dat het VK eind oktober zonder deal uit de EU stapt.