De Britse premier Theresa May gaat proberen een andere Brexit-deal te sluiten nu het Lagerhuis zich niet kan vinden in de zogenoemde backstop. Volgens minister Stef Blok van Buitenlandse Zaken hebben de Britten de Ierse grenskwestie onderschat.

De backstop is een vangnet dat bedoeld is om de grens tussen Ierland en Noord-Ierland te houden zoals die is: onbewaakt en vrij van bomaanslagen.

NU.nl reisde met minister Blok naar de grensovergang bij Co. Louth tussen Ierland en Noord-Ierland, vlak bij het plaatsje Killeen.

Gedurende The Troubles, het gewelddadige conflict vanaf de jaren zestig tot 10 april 1998, vonden hier meerdere dodelijke bomaanslagen plaats.

"Twintig jaar geleden stonden bij deze grensovergang nog wachttorens", zegt Blok kijkend naar de autoweg achter hem. Een streep op het asfalt dat Ierland van Noord-Ierland scheidt, is de enige tastbare herinnering aan het bloedige verleden. "De mensen hier willen niet meer terug naar de tijd van The Troubles."

'Akkoord is niet onderhandelbaar'

"De backstop maakt deel uit van het uittredingsakkoord. Die is duidelijk en het akkoord is niet onderhandelbaar", zegt de Ierse minister van Buitenlandse Zaken Simon Coveney in gesprek met NU.nl.

De Ieren verwijzen naar de harde eisen die de Britten zelf hebben gesteld tijdens de onderhandelingen. Het VK wil geen deel uitmaken van de Europese douane-unie en ook niet van de Europese interne markt, maar wil ook niet dat grensposten herrijzen.

Blok: "De Britten hebben onderschat hoe complex het is om een terugkeer naar The Troubles te vermijden. Maar we weten dat de Britten ook geen harde grens willen."

Geen grenzen na decennia van geweld

Tijdens The Troubles kwamen meer dan 3.500 mensen om in het gewelddadige conflict op het eiland.

De Ierse katholieke nationalisten streefden naar één verenigd Ierland, terwijl de protestante Noord-Ierse unionisten zich rekenden tot het Verenigd Koninkrijk. Eind jaren zestig escaleerde het conflict waarna de Ierse terreurorganisatie IRA tegenover de Noord-Ierse politie en Britse militairen stond.

Vooral in grenssteden liep het uit de hand. De fysieke barrières in de vorm van douaneposten, prikkeldraad en wachttorens waren doelwit van aanslagen.

Het geweld van beide kanten hield aan tot de partijen in 1998 tot een wapenstilstand kwamen. Na twee jaar onderhandelen werd het Goedevrijdagakkoord getekend en er kwam een eind aan het geweld.

Straatbeeld van de Noord-Ierse hoofdstad Belfast in juni 1974. (Foto: AFP)

Brexit kan einde van vredesakkoord betekenen

Een belangrijke voorwaarde voor het slagen van het Goedevrijdagakkoord was en is dat de grens tussen Ierland en Noord-Ierland onzichtbaar blijft: geen controleposten en geen gewapende Britse militairen meer.

Omdat het VK en Ierland in 1998 beide lid zijn van de EU en dus deel uitmaken van een gemeenschappelijke markt met vrij verkeer van mensen en goederen, is een harde fysieke grens sinds het vredesakkoord niet meer nodig.

Maar nu de Britten hebben besloten de EU te verlaten, wordt de Ierse grens opeens een EU-buitengrens met alle strikte importregels die daarbij horen. Als er geen overeenstemming wordt bereikt over de toekomstige handelsrelatie tussen het VK en de EU, bestaat de kans dat er grenscontroles moeten worden ingevoerd. Dat zou het einde van het Goedevrijdagakkoord betekenen.

Deze uitkomst is voor de Ieren onacceptabel. "Dit gaat om de bescherming van het vredesproces dat twintig jaar geleden is ingezet", zegt de Ierse minister van Europese Zaken Helen McEntee. "De vrede is nog fragiel, slachtoffers en families van slachtoffers zitten nog midden in een verwerkingsproces. Er moet nog een hoop gebeuren om de samenleving te helen."

Onlangs werd Ierland opgeschrikt door nieuwe bomaanslagen. In het Noord-Ierse Londonderry ging een autobom af. Er raakte niemand gewond, maar de schrik zit er goed in: volgens de Noord-Ierse politie zit de New IRA achter de bom.

Backstop moet onzichtbare grenzen beschermen

In het belang van het vredesproces hebben de Britten gedurende de onderhandelingen de afgelopen twee jaar ook laten weten geen harde grens te willen.

Daarom spraken het VK en de EU af dat er een vangnet moet komen: de backstop. Op dit moment ligt er een conceptovereenkomst die het Verenigd Koninkrijk vanaf 29 maart (de dag waarop het VK de EU verlaat) een overgangsperiode biedt waarin het land deel blijft uitmaken van de gemeenschappelijke Europese markt. In de tussentijd wordt er onderhandeld over een definitief handelsakkoord tussen het VK en de EU.

In de conceptdeal staat dat de backstop in werking treedt als de EU en het VK het niet voor 2022 met elkaar eens kunnen worden over een nieuwe handelsrelatie. Om te voorkomen dat een harde grens ontstaat tussen het VK en de EU-buitengrens, blijft het hele VK in de Europese douane-unie. Het is de bedoeling dat de regeling tijdelijk is, maar voor de zekerheid heeft de backstop geen eindtermijn.

Dit betekent dat de Britten na het verlaten van de Europese Unie voor onbepaalde tijd gebonden kunnen zijn aan EU-regels, zonder zelf aan tafel te zitten en zonder de mogelijkheid zelf handelsakkoorden te kunnen sluiten. Daar kunnen de hardliners in de Conservative Party niet mee leven. Zij hebben de conceptdeal van May afgewezen en eisen aanpassingen, maar de onderhandelingsruimte is minimaal.

Een brandende auto in Belfast in juli 1996. (Foto: ANP)

Wat de Britten wel willen, is niet duidelijk

De bal ligt nu eerst bij May en het Britse Lagerhuis. Zij willen aanpassingen, maar lijken zelf nog niet goed te weten hoe. Blok: "Ik heb helaas nog geen concrete voorstellen gezien. En je moet realistisch zijn: er is heel weinig ruimte om af te wijken van het akkoord."

Een voorstel van May waarbij het VK en Ierland zonder tussenkomst van de EU afspreken de grenzen open te houden, werd vrij resoluut verworpen. Concessies van de zijde van de Ieren hoeft het VK niet te verwachten. "We zitten in een situatie die te danken is aan de Britten. Ik denk dat het wat oneerlijk is om naar Dublin te kijken voor oplossingen", aldus Coveney.

De Britten zullen zaken moeten doen met de EU en die is wat minister Blok betreft verenigd. "Er is geen reden om onze eenheid te verlaten."

Ook het plan van een aantal hardliners van de Conservative Party om de backstop te schrappen en in te zetten op technologisch geavanceerde grenscontroles waarbij geen grensposten nodig zijn, werd al snel afgewezen. Dit is niet binnen een aantal jaren te realiseren.

Premier May reist dinsdag af naar Noord-Ierland. Naar verwachting zal zij daar een speech over de Ierse grenskwestie geven.