Een meerderheid van de Britten heeft gestemd voor een vertrek uit de Europese Unie. Wat kunnen de consequenties zijn van een zogenoemd Brexit?

Zes vragen aan Europa-expert Adriaan Schout van kennisinstituut Clingendael.

Hoe hard heeft de Europese Unie het Verenigd Koninkrijk eigenlijk nodig?

"Daarover verschillen de meningen. Iedereen wil de boel graag bij elkaar houden. Maar de diverse landen zijn het er niet over eens hoeveel er moet worden toegegeven om de Britten binnenboord te houden. De EU doet er alles aan om te voorkomen dat de indruk wordt gewekt dat landen door te dreigen en te onderhandelen keiharde eisen op tafel kunnen leggen en dus overal mee weg kunnen komen. Het is een gevaarlijk machtsspel dat de balans in de Unie in gevaar kan brengen."

Wat is het verschil met bijvoorbeeld de Griekse problemen?

"Daar ging het om de stabiliteit van de euro, daar kon duidelijk worden berekend hoeveel het de Unie zou gaan kosten als Griekenland uit de euro zou stappen. In het geval van de Britten is het probleem veel minder grijpbaar. Deelname aan de EU heeft voor de Britten voordelen en nadelen."

"De ene helft van de Britten stelt dat het Verenigd Koninkrijk de helft van de handel met Europa drijft en dat de blik dus op Europa gericht moet zijn, de andere helft stelt dat de rest van de handel met de rest van de wereld is en dat daar de focus moet liggen. Die groep verwacht dat de wereldhandel sneller groeit dan die naar de EU. Het is heel lastig om te bepalen wie van de kampen gelijk heeft; de uitkomst kan verschillen afhankelijk van de aspecten die je in de vergelijking voorop stelt."

Kunt u daar een voorbeeld van geven?

"De Britten hadden bijvoorbeeld als ze niet afhankelijk waren van Europa sneller een handelsverdrag als TTIP kunnen sluiten. Maar tegelijkertijd pakt zo'n handelsverdrag ook voor de Britten veel gunstiger uit als ze het samen met Europa sluiten; zo'n machtsblok kan veel meer concessies afdwingen."

"Hetzelfde geldt bijvoorbeeld voor het aanpakken van het dumpen van Chinees staal op de Europese markt: dat zouden de Britten veel minder snel en effectief kunnen doen zonder Europa. Vergeet ook niet dat een Brexit de relatie tussen Londen en talloze Europese landen niet ten goede zou komen. Europa staat dan echt niet te springen om de Britten een helpende hand te bieden."

Wat zouden de politieke consequenties zijn van een Brexit?

"Het zal vooral het imago van de Unie kunnen schaden. Maar de netto politieke gevolgen vallen, denk ik, wel mee. De samenwerking met het Verenigd Koninkrijk blijft er heus wel, maar het wordt allemaal wat lastiger. De landen binnen Europa hebben op veel vlakken dezelfde belangen.

"Ook als het Verenigd Koninkrijk niet meer in de EU zit, hebben ze wel belang bij arbeidsmigratie vanuit de EU en dan nog hebben ze te maken met de vluchtelingenproblematiek. Denemarken was bijvoorbeeld ook huiverig voor het Verdrag van Schengen. Maar het bood meer voordelen: je hebt direct toegang tot heel veel informatie, je hebt een vaste plek aan de onderhandelingstafel."

Waar komt die Britse haat voor Europa vandaan dan?

"Ik denk dat het percentage 'haters' in het Verenigd Koninkrijk niet veel anders is dan in bijvoorbeeld Nederland. De pro-Europese houding van de PvdA-top verklaart ook mede waarom die partij er in de peilingen zo slecht voorstaat; de achterban is veel kritischer en gematigder."

"Verder voelden de Britten na de Tweede Wereldoorlog veel minder de urgentie voor een Europese Unie dan de rest van Europa. Het Verenigd Koninkrijk was één van de winnaars van de oorlog - het was het Europese vasteland dat orde op zaken moest krijgen. Dat gevoel is nooit helemaal verdwenen."

Gaat Europa de eisen van de Britten inwilligen?

"Dat is een goede vraag. Het is niet alleen de vraag wat het Europese parlement gaat doen, maar óók hoe de nationale parlementen er in staan. En daarna krijgen we dus nog het referendum van de Britten zelf. Volgens mij kan de Unie zich aan deze eisen van het Verenigd Koninkrijk die er nu liggen geen buil vallen. Maar het is wel zaak dat er vaart achter wordt gezet."

"Ik zie bij sommige landen een flinke irritatie dat het Vereniging Koninkrijk deze zaak zo op de spits drijft, want er ligt ondertussen ook een vluchtelingencrisis waar Europa alle zeilen voor moet bijzetten. Die crisis bedreigt het vrije verkeer van mensen en goederen binnen de EU, die crisis bedreigt de positie van mensen als Merkel en Rutte. Het aanpakken van die crisis is een race tegen de klok, want er komen in diverse landen cruciale verkiezingen aan. Tegen die achtergrond is het te begrijpen dat de rek er wel uit is om nog veel sympathie op te brengen voor de deal die premier Cameron nu eist."