De leiders van de 28 EU-lidstaten treffen elkaar donderdag en vrijdag in Brussel voor een EU-top. Belangrijkste agendapunten zijn de vluchtelingencrisis en de Brexit. Hoe staat het er op beide vlakken voor?

Het debat rond de migranten is in de afgelopen weken op de spits gedreven.

Het aantreden van een rechts-populistische regering met sterke antimigratiestandpunten in Italië zorgt begin juni voor reuring in Brussel.

Die wordt versterkt als het kersverse Italiaanse kabinet op 9 juni weigert het schip Aquarius, met 629 van zee geredde migranten aan boord, te laten aanmeren. Ook op Malta is het schip van hulporganisaties Artsen zonder Grenzen en SOS Mediterranée niet welkom.

Uiteindelijk wordt de Aquarius toegelaten door Spanje. De migranten die liever naar Frankrijk willen, mogen daar asiel aanvragen. Ongeveer de helft van de opvarenden van de Aquarius maakt gebruik van dat aanbod.

De Aquarius is niet het enige schip dat in de knel komt. Ook andere hulporganisaties mogen niet langer aanleggen in Italië of Malta. Het door een Duitse organisatie gebruikte schip Lifeline, dat zo'n 230 migranten aan boord heeft, dobbert woensdag al vijf dagen rond op ruwe zee tot het uiteindelijk toestemming krijgt om in Malta aan te meren. Woensdag maakt Malta bekend dat acht lidstaten bereid zijn opvarenden op te nemen. Nederland vangt maximaal twintig migranten op.

De kwestie toont een dieper liggend probleem van het Europees migratiestelsel.

Hoewel de instroom van asielzoekers na de piek van 2015 en 2016 is afgenomen, is het migratiesysteem van de EU nog niet stabiel, zegt Rutte in aanloop naar de top.

Een van de problemen is de regel dat een asielzoeker in het eerste EU-land van aankomst asiel moet aanvragen. Omdat de bootjes vertrekken vanuit Afrika en aanmeren in de zuidelijke lidstaten, dragen zij een onevenrederig zware last ten opzichte van de andere lidstaten. De leider van de Italiaanse coalitiepartij Matteo Salvini waarschuwde dat zijn land niet langer "het vluchtelingenkamp van Europa" zal zijn. 

Oplossingen zoals een eerlijke verdeling van vluchtelingen die recht hebben op asiel onder de lidstaten werkt niet, omdat landen als Polen en Hongarije weigeren vluchtelingen op te nemen.

In aanloop naar de EU-top worden links en rechts proefballonnen opgelaten. EU-president Donald Tusk oppert het idee van opvangcentra buiten de EU, waar migranten de uitkomst van hun asielprocedures kunnen afwachten. Verschillende lidstaten zien wel wat in centra in Noord-Afrika of op de Balkan. Frankrijk en Spanje zouden ze liever binnen de EU vestigen.

Tegelijkertijd barst in Duitsland een conflict over het migratiebeleid los tussen de coalitiepartijen CDU en CSU. 

De partijen zijn op landelijk niveau onder dezelfde paraplu verenigd. De politieke crisis kan de regering van bondskanselier Angela Merkel (CDU) laten vallen. Het traditoneel Beierse CSU voelt in de peilingen in de eigen bakermat de adem van het rechts-populistische Alternative für Deutschland in de nek.

CSU-leider en minister van Binnenlandse Zaken Horst Seehofer stelt Merkel een ultimatum: als ze er niet vóór 1 juli in slaagt een Europese oplossing voor de migrantenkwestie te vinden, gaan de Duitse grenzen dicht voor migranten die al in een ander land zijn geregistreerd.

Crisisoverleg tussen de CDU, de CSU en coalitiepartner SPD levert geen resultaten op. Begin juli wordt er verder gepraat tussen Merkel en Seehofer.

Een informele Europese 'mini-top' levert geen concrete resultaten op.

Voorzitter Jean-Claude Juncker van de Europese Commissie organiseerde vorige week zondag een 'mini-migratie-top'. Zestien EU-regeringsleiders, onder wie premier Mark Rutte, waren daarbij aanwezig. Andere lidstaten, de oost-Europese Visegrádlanden (Hongarije, Polen, Slowakije Tsjechië) voorop, blijven weg. Zij lieten weten meer heil te zien in overleg onder de vlag van de Europese Raad.

In de praktijk fungeert de mini-top voornamelijk om de regeringsleiders stoom te laten afblazen en "kleine irritaties" weg te nemen, zoals Rutte dat omschreef. Een "bijpraat-sessie" noemde hij het, en zei na afloop: "Niet dat de irritaties allemaal zijn uitgepraat, maar het feit dat we deze bijeenkomst hadden, zorgt er wel voor dat we donderdag (op de formele EU-top, red.) niet op nul of min vijf beginnen."

Het lijkt hoe dan ook onwaarschijnlijk dat er donderdag en vrijdag praktische overeenkomsten worden gesloten. Merkel heeft al laten weten dat die zullen moeten voortkomen uit bi- en multilateraal overleg langs de zijlijnen. 

Naast de migratiecrisis is er nog een slepend hoofdpijndossier: de Brexit

Het Verenigd Koninkrijk (VK) verlaat de Europese Unie (EU) op 29 maart 2019. De onderhandelingen daarover zijn nog verre van rond.

"We zijn het eens over 75 tot 80 procent van de inhoud", zei Brexit-onderhandelaar Michel Barnier afgelopen vrijdag. In een gezamenlijke verklaring op 19 juni maakten het VK en de EU ook bekend dat er op veel gebieden voortgang is geboekt. Er zijn onder meer akkoorden gesloten over de burgerrechten van EU-burgers in het VK en Britten op het Europese vasteland.

Ondanks die overeenkomsten zijn er nog twee hete hangijzers, waarbij beide partijen nog ver uit elkaar liggen.

Het grootste zorgenkind blijft de Ierse grenskwestie. Door het vertrek van het VK uit de EU zou er weer een harde grens moeten komen tussen Ierland en Noord-Ierland. Hier is sinds het Goedevrijdagakkoord uit 1998 geen fysieke grens (met grenscontroles) meer. Met het akkoord kwam een einde aan het Noord-Ierse conflict tussen unionisten en nationalisten.

De Britse premier Theresa May heeft een aantal 'rode lijnen' getrokken bij de Brexit-onderhandelingen. Ze wil een fysieke grens in Ierland voorkomen, maar wil ook dat het VK vertrekt uit de interne markt en douane-unie. Deze wensen zijn volgens Brexit-onderhandelaar Barnier onverenigbaar.

De toekomstige handelsrelaties tussen de EU en het VK zijn ook nog steeds een groot vraagteken.

Volgens Barnier is een vrijhandelsovereenkomst - zoals de EU heeft met Canada en Zuid-Korea - de meest logische optie. De rode lijnen van May zorgen ervoor dat een akkoord zoals Noorwegen of Zwitserland met de EU hebben, niet mogelijk is.

Een belangrijk aspect is een zogeheten vangnet-overeenkomst tussen beide partijen. Dat is een tijdelijke douaneregeling, die in werking kan treden als er vóór maart 2019 geen akkoord is tussen de EU en het VK. Beide partijen staan achter het idee van een vangnet, om een harde grens in Ierland te voorkomen, maar ze verschillen van mening over de precieze invulling.

De EU wil een deal sluiten waarmee Noord-Ierland deel blijft uitmaken van de douane-unie en de grens tussen de EU en het VK naar de Ierse zee verschuift. Voor de Britse regering is dit geen oplossing: Mays coalitiegenoten van de Noord-Ierse DUP hebben reeds aangegeven niet mee te willen werken.

Volgens ingewijden zou de Britse premier het liefst een vangnet-overeenkomst zien die het gehele VK bestrijkt. Barnier ziet dat op zijn beurt niet zitten.