Francesco Colonna - De droom van Poliphilus (Hypnerotomachia Poliphili)

Een van de meest verkochte en gelezen historische thrillers van 2005 was ongetwijfeld 'The Rule of Four', in het Nederlands vertaald als 'Een Venetiaans geheim' van de Amerikaanse auteurs Caldwell & Thomason. In dit verhaal speelt de vertaling-, en betekenis van de Hypnerotomachia Poliphili een hoofdrol. Voor velen zal dit de eerste keer zijn geweest dat ze van de Hypnerotomachia hoorden en dat is op zijn zachts gezegd ontzettend jammer.

Nu is er echter voor het eerst in 500 jaar een schitterende, vindingrijke en leesbare Nederlandse vertaling van de hand van Ike Cialona die hiermee andermaal (na o.a. Ariosto en Dante) haar grote vaardigheid tentoonspreidt. De vertaling moet namelijk geen sinecure geweest zijn aangezien het origineel geschreven is in het Toscaans van de vijftiende eeuw, Grieks, Latijn, Hebreeuws en Arabisch.

Incunabel

Deze uitgave is onderdeel van Athenaeums Gouden Reeks en is uitgegeven met veel oog voor detail, de originele houtsneden en is zelfs gedrukt in de oorspronkelijke letter Poliphilus. Het origineel werd gedrukt in 1499 door de beroemde Aldus Manutius in Venetië. Het boek wordt over het algemeen beschouwd als een van de kostbaarste en ideeënrijkste boeken uit de begintijd van de boekdrukkunst en wordt ook wel een incunabel genoemd.

Matriarchaat

Letterlijk vertaald betekent de titel zoiets als 'De strijd van Poliphilus om liefde in een droom'. De jonge hoofdpersoon vertelt in een wellustige woordenstroom uitvoerig over zijn liefde voor de goudgelokte Polia, voor de architectuur van de Oudheid en voor de pracht van de natuur. Zo belandt hij via een bos, een vallei, dwaalwegen, paradijselijke tuinen en een onderaardse crypte, op het eiland Cythera, waar vrouwen regeren. Daar wordt hun liefde uiteindelijk bezegeld door Venus zelf, die onthuld wordt in een fontein. Het verhaal van de droom eindigt als Polia Poliphilus wakker kust.

Encyclopedie in romanvorm

Eigenlijk is het een heel eigenaardig boek. Om te beginnen is het namelijk nog altijd omstreden wie de auteur is. De meeste stemmen gaan op voor Francesco Colonna, een dominicaner monnik. De eerste letters van elk hoofdstuk vormen namelijk een acrostichon (net als het Wilhelmus): POLIAM FRATER FRANCISCUS COLVMNA, ofterwijl 'broeder Francesco Colonna heeft Polia zeer liefgehad'. Het getuigt van een ongelooflijke toewijding en eruditie en lijkt daarmee eerder een soort encyclopedie van literatuur, architectuur en kunst te zijn, maar dan gegoten in een romanvorm.

Houtsneden

Naast de auteursvraag is het ook niet bekend wie de houtsneden in het boek heeft gemaakt. De meningen lopen uiteen van Mantegna tot Bellini of was het toch Carpaccio? Belangrijker dan te weten wie de kunstenaar was, is dat door de eeuwen heen talloze kunstenaars en architecten zich hebben laten inspireren door Poliphilus' droom. Zo zou Bramante het als leidraad voor het Sint Pietersplein in Rome gebruikt hebben, Piranesi voor zijn Carceri, en zelfs de tuinen van Bomarzo zouden er door zijn beïnvloed.

Zintuigelijke superlatieven

Aan dit alles kleeft echter wel een nadeel en dat zijn de extreem uitvoerige formuleringen en eindeloze beschrijvingen van de miniemste details. Nergens houdt de schrijver zich ook in, alles is het beste, grootste en mooiste dat hij ooit gezien heeft. Poliphilus' zintuigen zijn door de liefde tot het uiterste geprikkeld. Niets is hem teveel. Maar ja het is en blijft een droom, nietwaar?!

Uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep.

Tip de redactie