Epische studie aan de hand van twee Franse avonturiers: graaf Charles de Foucauld en Henri Laperrine. Over de 19de-eeuwse kolonisatie van Noord-Afrika en die van de Sahara in het bijzonder.

Geschiedschrijving is een lastig ding. Voor schrijvers is het ondoenlijk om overal tegelijk ogen en oren te hebben zodat er 100% accuraat kan worden geregistreerd wat er is gebeurd. Fergus Fleming heeft echter zijn huiswerk goed gedaan - de bronvermelding van dit boek neemt maar liefst ruim twintig pagina's in beslag. Bovendien baseerde hij veel van dit verslag op de persoonlijke brieven van De Foucauld, die een gedegen correspondentie onderhield met familie, vrienden en bekenden.

Waar belanghebbenden nogal eens een loopje konden nemen met feiten, is zo'n persoonlijke briefwisseling veelal vrij van opportune smetjes. Zeker van een zuivere asceet als De Foucauld, zoals gaandeweg duidelijk wordt. Bovendien geniet Fleming in de uitgeverswereld een prima reputatie als feitenvorser, waarmee Het Zwaard en het Kruis aangemerkt mag worden als een overtuigende registratie van een onderdeel van de koloniale geschiedenis van Frankrijk.

Brit versus Frans

Vooropgesteld: de Fransen worden als koloniale macht niet bijster rooskleurig afgeschilderd. Fleming is een Brit, en de rivaliteit tussen Britten en Fransen aangaande het koloniseren van Afrika is een van de rode draden in het verhaal. Wellicht zou een Fransman eenzelfde kritische toon aangaande het koloniale beleid van de Britten hanteren, maar omdat er op koloniale praktijken behoorlijk wat valt af te dingen zou zo'n uitgangspunt geen slecht plan zijn.

Veroveringen

Daarnaast moet zo'n boek als deze ook gezien worden in de juiste context. In de 19de eeuw heerste nog steeds het motto "wie het eerst komt, het eerst maalt" en de ontdekking of verovering (meestal in die volgorde) van nieuwe gebieden was een historisch gegeven. Zonder dat er daarbij veel aandacht was voor de oorspronkelijke bewoners, al is die traditie bepaald niet alleen voorbehouden aan de Europeanen. Elke veroveraar, of het nu Djenghis Khan was, Ramses of een Mohammed; wie de veroveringstocht won eigende zich een bepaalde superioriteit toe naar het onderworpen gebied en begon met stempels drukken op de locals. Soms met de beste bedoelingen, soms ook niet.

Kokendheet schaakbord

In Het Zwaard en het Kruis lopen de intenties van de Fransen door elkaar. Ten eerste omdat de kolonisatie zo lang duurde, ten tweede omdat er voortdurend wissel van de wacht was op de Franse troon waarmee dus navenant de intenties muteerden. Van winstbejag tot goede bedoelingen tot pure stommigheid met woestwilde plannen tot competitiedrift met andere koloniale machten. Zoals de Britten maar ook de Belgen, Spanjaarden en Hollanders. Frankrijks ogen waren gericht op het veroveren van de Sahara, dat onmetelijke en onbekende gebied dat zo groot is als de VS.

Hadden zij de Sahara dan hadden zij Afrika, zo werd bekokstoofd in Parijs. Expeditie op expeditie werd erop losgelaten, die vrijwel allemaal strandden om uiteenlopende redenen zoals omschreven in Flemings boek. Dorp voor dorp, oase voor oase, mini-expeditietjes van soms 12 man: elke zet op dit inneembare schaakbord onder de brandende zon komt aan bod in dit meeslepende boek.

De Twee

Ver over de helft van dit fascinerende, bijna van minuut-tot-minuut-verslag, belandt Fleming bij de kruising waar het gezamenlijke avontuur van Laperrine en De Foucauld begint. Hun introductie is via twee sporen dan al hoog en breed behandeld. Zo weten we van De Foucauld dat hij eerst een hedonistische schobbejak was, een veelvraat die het familiefortuin verkwanselde en met de hakken over de sloot de militaire academie haalde. Na enkele missies in Noord-Afrika maakt hij een ommekeer mee en krijgt zijn spirituele kant de overhand.

Na talloze omzwervingen door verheven gebieden komt hij uiteindelijk terecht in de Sahara als broodmagere, sjofel geklede asceet die leeft op één dadel per etmaal. Laperrine is dan inmiddels een gerespecteerde officier in het Franse leger die passie heeft opgevat voor die mysterieuze Sahara, die onoverwinnelijke vijand die haar eigen voorwaarden creëert waarop zij stervelingen tolereert op haar domein.

Ambiguïteit

Het leven van De Foucauld is bijna een analogie voor de ambiguïteit van de kolonisatie. Gedurende zijn hele leven zou hij worstelen met zijn lotsbestemming: mediteren in alle eenzaamheid door één te worden met zijn eenzame omgeving, en tegelijkertijd die drang hebben tot het bekeren van ondermeer de Touaregs. Dit notoire woestijnvolk was Frankrijks hoofdpijn nummer één voor hun Saharaanse ambitie. Allicht. De Fransen kwamen op hun grondgebied waar weinig natuurlijke voedselbronnen waren, en bovendien waren zij vijandelijke indringers. De Europese strijdwijze, twee legers tegenover elkaar op een slagveld, kreeg hier geen poot aan de grond omdat de Touaregs verspreid waren, geen leger hadden, de woestijn op hun duimpje kenden en precies uitkienden wanneer en hoe ze Franse troepen op hun kwetsbare momenten konden verslaan.

Chaos

Wat Het Zwaard en het Kruis níét is, is een New Age verslag over hoe deze twee mannen samen delibereerden over hun Saharaanse passie tijdens lange Arabian Nights bij het kampvuur. En het is ook geen woestijnvertelling à la Lawrence of Arabia, die au fond erg beperkt is. De Foucauld en Laperrine zijn geen helden volgens bekend stramien met wie makkelijk is te sympathiseren danwel identificeren. Want het hoofdthema in Flemings boek is bovenal de kolonisatie zelf, die naast infrastructuur en arbeidsgelegenheid ook tot chaos heeft geleid, en beide protagonisten bewandelen paden die volgens huidige criteria moreel verwerpelijk zouden zijn.

Al is het even dwaas om veroveringstochten, die zo oud zijn als de wereld en altijd en overal plaatsvonden, te beoordelen volgens contemporaine criteria. Maar degene die documenteert, stelt zich nu eenmaal eerder bloot aan kritiek - gelukkig weerhoudt dat Europeanen er niet van om het verleden steeds minutieuzer in kaart te brengen.

Fergus Fleming - Het Zwaard en het Kruis
Uitgeverij Atlas


Bestel dit boek direct:


Het zwaard en het kruis
Fergus Fleming