Joris Tulkens - De Schaduw van Erasmus

De complexe wereld van Desiderius Erasmus, compleet met theologische discussies en concurrerende exegeses, wordt met deze roman verrassend toegankelijk gemaakt.

De schaduw uit de titel is Erasmus' dienaar Joannes Hovius, die het vertelperspectief als ik-persoon regeert. Hovius was een pientere jongen die het Latijn beheerste, waardoor hij de aandacht trok van Desiderius Erasmus die hem in dienst nam. Hovius zou hem jarenlang begeleiden op zijn vele reizen door Europa, en kan hij nauwkeurig verslag doen van de indertijd spraakmakende affaires rondom Erasmus publicaties.

Dogma's

Dat Erasmus daarbij ook vijanden maakte, ligt voor de hand. Dit is het jaar 1518, en (vele) zetelende geestelijken sprongen als door een adder gebeten uit hun troon als iemand het waagde aan hun dogma's te sleutelen. Met die dogma's konden zij immers hun machtspositie uitoefenen, en Erasmus' nieuwe bijbelvertaling was tegen het zere been. Lof der Zotheid had Erasmus toen al geschreven, waarvoor hij zich had ingedekt door als hoofdpersoon een Zot te nemen. Zijn nieuwe versie van de bijbel vereiste echter een veel omzichtiger aanpak, daar de op dat moment gangbare vertaling, de Vulgaat, gold als het ultieme woord van God, en elke kritiek erop was des ketters.

Kinderlijke ziel

Doordat alle aantekeningen van Erasmus door de handen van Hovius gingen, krijgt de lezer een idee van die theologische discussies. En Erasmus visie op religie, zoals opgetekend in Enchidirion, blijkt muziek voor de actualiteit te zijn aangaande religieuze geschillen. Christus had, zo stelde hij, geen academie vol theologen nodig om zijn bedoelingen kenbaar te maken. Het evangelie moet je lezen met een 'kinderlijke ziel': de voorschriften zijn geen tirannieke bevelen, maar een uitnodiging om een eerlijk en zachtmoedig leven te leiden. Bemin uw naasten, vergeef de fouten van anderen, doe uw best en begin opnieuw als dat beste achteraf niet genoeg blijkt. Bovenal: geef vertrouwen, dan wordt u vertrouwen geschonken.

Dialoogvorm

Tulkens maakt veelvuldig gebruik van de wat obligate dialoogvorm om de tegenstrijdige stromingen van die tijd over het voetlicht te brengen. Maar het werkt, want in de gesprekken tussen Erasmus en zijn opponenten zie je precies waar de schoen wrong. Daarnaast brengt de auteur op die manier de persoon Erasmus tot leven: die, zoals een pakketje brieven uitwees, in zijn jonge jaren de hartstocht liet prevaleren boven goddelijke regels voordat de ouderdom hem leidde naar de spiritualiteit van godsdienst. Op de vraag waarom mensen als Erasmus die spritueel/humanistische koers gingen volgen, is natuurlijk geen sluitend antwoord te geven. Zijn enorme intelligentie moet daar een aandeel inhebben gehad. Intelligentie is een adequaat verdedigingsinstrument tegen het implementeren van angst, zoals de geestelijken indertijd deden. Die verdienden goed geld aan aflaten, en hoe banger de mensen, hoe hoger de inkomsten.

Valse nicht

Vanzelfsprekend komt in dit verslag ook Erasmus' persoonlijkheid naar voren. Een niet makkelijke man, die eerder Huizinga al de beroemde quote ontlokte: "Ik heb de grote Erasmus altijd bewonderd, hoezeer de kleine ook geprobeerd heeft me dat te verhinderen." Met de zinspeling (in dit boek) op Erasmus' latente homoseksualiteit, zou je hem in modern jargon als valse nicht kunnen bestempelen. Verder speelt het grootste gedeelte van dit verhaal zich af in Leuven, waar naast theologische ruzies ook academische twisten werden gevoerd over de oprichting van het Drietalencollege. Er wordt wat afgekibbeld in De Schaduw van Erasmus; en al is Tulkens' stijl wat kaal, de historische waarde van dit boek is indrukwekkend, en eigenlijk juist door die eenvoudige stijl bijzonder leesbaar.

Joris Tulkens - De Schaduw van Erasmus.
Uitgeverij: Houtekiet.

Bestel dit boek direct:


De schaduw van Erasmus
Joris Tulkens

Tip de redactie