De Britse moslimintellectueel Sardar doet in deze autobiografie verslag van zijn wereldwijde zoektocht naar kenners van de islam - en vindt ze nauwelijks.

Dit boek mag niet alleen beschouwd worden als een eye-opener voor veel westerlingen aangaande de islam. Ook de meeste moslims zelf mogen wel 's bij Sardar in de leer. Geboren met een kritische, onderzoekende geest, keerde Sardar zich al op jonge leeftijd af van leermeesters die louter islamitische dogma's predikten vanwege hun gebrek aan kennis van deze religie. Hij besefte dat heilige geschriften nooit letterlijk genomen moesten worden, en vond na lang zoeken mensen die de essentie van de islam wél begrepen; als een spiritueel kompas dat stimuleert tot doorleren, tot het vergaren van kennis, en alles in twijfel durven trekken. Dat staat lijnrecht op de visie van de radicalen die blijven steken in rigide, onwrikbare denkbeelden en zich blindstaren op onmogelijke idealen.

Dialoog

In die context zijn de woorden van de moslimintellectueel Tariq Ramadan ook beter te plaatsen. Die merkte onlangs nog op hoe moslims in Europa het hebben getroffen, omdat zij hier de kans hebben om te studeren en hun geest te verrijken. Dat inzicht heeft Sardar ettelijke jaartjes gekost en ook vele teleurstellende reizen, zoals blijkt uit Paradijs Wanhopig Gezocht. Als jonge student vol idealen over islamitische staten en de oemmah, bezoekt hij in vele landen seminars, debatten en conferenties, en spreekt met talloze gezaghebbende islamitische leiders. Maar hij vindt geen heil in hun starre definities, en het is vaak op het komische af zoals hij verslag doet van hun verwarring en vooral woede zodra hij de dialoog aangaat. Met één simpele vraag over hun redenaties, raken ze al direct de kluts kwijt en mag Sardar zich weer een vijand rijker noemen.

Blinde volgelingen

Het is geen nieuws dat zelfkritiek in deze kringen een zeldzaam goed is. Immers, twijfelen aan God's woord is not done, en wie wordt wijsgemaakt dat het zus en zo zit en niet anders, zal zich inderdaad wel hoeden om een andere koers te (durven) varen. Maar dat daarbij het gevaar op de loer ligt dat bepaalde dogma's in stand gehouden worden uit discutabele motieven, laat zich raden: politiek en macht is namelijk gewoon mensenwerk, en zonder een schare blinde volgelingen heb je geen macht. Sardar is de verlichting zelve: voor hem is kennis macht, en vanuit dat zelfvertrouwen is hij de eerste om bijvoorbeeld grif te erkennen dat zijn steun aan de Iraanse revolutie volstrekt verkeerd was. In eerste instantie bejubelden hij en zijn vrienden het idee van deze islamitische staat; toen die uitliep op de bloedige nachtmerrie die tot op heden voortduurt, begreep hij hoe funest dit soort revoluties kunnen zijn.

De islamitische staat

Ook zichzelf neemt hij op de korrel, als hij beschrijft hoe hij met gelijkgestemden een structuur tracht te definiëren voor een nieuwe, grootse islamitische staat. Van een mecenas uit Saudi Arabië kreeg hun denktank 300.000 pond toegewezen, maar het plan kwam nooit van de grond. Wat nauwelijks te verwonderen is, want zolang er mensen op deze planeet rondlopen, evolueren leefstructuren en ontstaan nieuwe samenlevingsvormen als vanzelf door interne en externe factoren. Een dergelijk groeiproces plotsklaps te onderbreken en over een compleet nieuwe boeg te gooien, wel, dat hebben we in Europa ook gekend. Zoiets levert geen heilzame staat op, maar een totalitair regime waar gewelddadige onderdrukking de enige manier is om de individuele koers die de mens nu eenmaal eigen is, in bedwang te houden.

Traditionele culturen

In dat licht bezien is Sardar's droefenis om wat hij de verwestering van Maleisië noemt, op zijn minst merkwaardig te noemen. Enthousiast over dit land waar godsdienst en vreedzaamheid elkaar gevonden leken te hebben, betreurt hij de met economische groei gepaard gaande verdwijning van traditionele culturen, die plaatsmaken voor westerse invloeden als designwinkels en bioscopen. Maar het westen heeft nu eenmaal de allure van de vrijheid van het individu, en als een hap van een Big Mac of een Hollywood-film in de bios het gevoel geeft een stukje van die vrijheid te hebben, is dat eerder een feit om bij stil te staan. Of het westen daadwerkelijk vrijheid 'is' of slechts een knap staaltje imago-building, is een andere discussie: het gaat erom waar de mens zélf voor kiest of waarnaar hij verlangt.

Vele beschavingen

Ook laat hij te achteloos opmerkingen vallen als 'de zwaar overschatte Griekse beschaving' (hoezo?) en 'Europa's cultuurschatplicht aan het oosten'. Toch zijn er wel meer wiegen van beschavingen dan alleen in Mesopotamië, en het westen is van die alle een fervent verzamelaar geworden. En (om nu eens niet aan cultuurrelativisme te doen) zijn onze westerse nieuwsgierigheid en flexibiliteit naar al die andere culturen en adaptaties daarvan, een belangrijke oorzaak geweest voor onze gigantische inhaalslag. Zodat snotneus Europa, zoals Sardar ons droogkomisch noemt, staat waar het nu staat, en hij onbewust zijn stelling aan het begin van het boek verklaart: hoe heeft het westen de macht en kracht kunnen ontwikkelen om andere landen, waaronder islamitische, te koloniseren.

En wringt 'm daar soms de schoen? Want tegelijkertijd is Sardar de islamitische overheersing van Spanje in lyrische bewoordingen aan het bewieroken, waar het zo voorspoedig zou zijn gegaan. En dan dringt toch weer dat drammerige reli-spook 'als wij goed bezig zijn, doen we het het beste' op. In de wereldgeschiedenis was Spanje beslist niet het enige veroverde gebied onder islamitische vlag. Zij kunnen ook bijzonder gewelddadige en wrede veroveringen op hun conto schrijven, dus waarom portretteert hij Europeanen als laakbare kolonialen en moslims met hun veroveringstochten als brengers van heilzaamheid? Hij gaat in elk geval hier te kort door de bocht om op zulke zijlijnen met bevredigende conclusies te komen. Het hoofdthema echter, de essentie van de islam tegen het licht gehouden, is een bijzonder inzichtelijke bijdrage aan de actualiteit: meer zou hij met dit boek niet moeten (willen) doen.

Paradijs Wanhopig Gezocht - Ziauddin Sardar
Uitgeverij Byblos


Bestel dit boek direct:


Het paradijs wanhopig gezocht
Sardar, Z.