Javier Marías – De verliefden

Een driehoeksverhouding heeft een fatale afloop. Een vierde persoon aan de zijlijn beschrijft de gebeurtenissen in deze zinderend magistrale roman.

Maria is de naam van de vierde persoon, zij is vrijgezel en redacteur bij een uitgeverij. Haar rol komt in beeld als ze dag in dag uit een echtpaar observeert dat elke ochtend in hetzelfde café hun ontbijt gebruikt.

Ze beleeft plaatsvervangend plezier aan de zichtbaar hechte relatie van deze echtelieden. Het tweetal biedt kapstok na kapstok voor overpeinzingen en mijmeringen over liefde, zoals Maria's gedachten voortdurend uitwaaieren in een maalstroom over alles wat is.

Na verloop van tijd verneemt ze via de krant dat de man is doodgestoken, hetgeen aanleiding vormt voor nieuwe bespiegelingen over verlies en verdriet. Als de weduwe, Luisa, zich veel later weer in het café waagt, spreekt Maria haar aan en wordt ze door Luisa uitgenodigd. Zo leert Maria ook huisvriend Javier kennen, met wie ze een relatie krijgt. Onbedoeld vangt ze een gesprek op waaruit blijkt dat Javier betrokken is bij de dodelijke steekpartij die men tot nu toe op een onfortuinlijk samenloop van toevallige omstandigheden had gehouden.

Titanenstrijd

Op dezelfde beschouwelijke manier schetst Marías de daaropvolgende ontwikkelingen. Dan is De verliefden, met al die peinzende uitwijdingen, reeds een weergaloze bijbel van wijsheden en inzichten over macht, vergiffenis/wraak en de kunst van het rouwen. Maar als Maria wordt meegezogen in een complot waar zij geen deel van uit wil maken, bestormt de auteur het verhaal met bloedstollende gesprekken tussen Javier en Maria, waarin een filosofisch literaire titanenstrijd wordt gevoerd.

Want bestaat het dat Javier kan beargumenteren dat zijn misdaad wordt gerechtvaardigd door liefde? Kan het dat iemand uit liefde - en bezittingsdrang - zijn geweten en gevoel voor ethiek op gerechtvaardigde manier reduceert tot irrelevante hindernissen om zijn doel te bereiken, omdat dat doel het hoogst bereikbare is? En is Maria, verzwakt door haar eigen liefde voor Javier, op dat moment in staat een bres te slaan in deze overmacht, of capituleert ze, omdat ze toch niets aan de situatie kan veranderen en zij zich aan de zijlijn bevindt, haar vaste stek, van waaruit zij niet hoeft te denken of te oordelen en Javier de overwinnaar wordt?

Wassen neus

Het zijn passages die je hart doen bonken, zo beangstigend overtuigend weet Marías te verwoorden dat wat moreel onaanvaardbaar is, in feite een wassen neus kan zijn naargelang van welke kant je het bekijkt, welke belangen in het spel zijn en dat waarheid subjectief is. Microscopisch doorloopt hij het gehele spectrum van gevoels- en morele waarden en diept standaard aannames uit over goed en fout. Hij haalt er klassiekers bij van Honoré Balzac, Shakespeare en Alexandre Dumas om te benadrukken hoe intense emoties en doodsmotieven van alle tijden zijn, en de onmogelijkheid van één enkele waarheid.

Dat Marías daarbij breedsprakig is en de roman een minimum aan handeling kent, ligt daarbij voor de hand. Zijn lange (en mooi vertaalde) zinnen dwingen tot hoge concentratie. Marías heeft dat talent om tot in de haarvaten te kunnen verwoorden waar het leeuwendeel van de mensheid geen woorden voor hebben.

Het zijn de echte schrijvers aan wie niets ontsnapt, die prachtige volzinnen kunnen produceren vanuit het vermogen om lichtjaren verder te kunnen kijken en begrijpen wat ons beweegt, als de aleph van Borges. Die je doen inzien dat niet de macht van de pen maar het vermogen van de pen gewicht in de schaal legt. Javier zit al enige tijd in de race om de Nobelprijs, deze roman zou best weleens een doorslaggevend zetje kunnen geven.

Uitgeverij Meulenhoff

Vertaling Aline Glastra van Loon

Tip de redactie