AMSTERDAM - Herta Müller (1953) publiceerde recentelijk de poëziebundel De rokkenjager en diens bijdehante tante. NU.nl sprak met de Duitse Nobelprijs voor de Literatuur-winnaar over deze collage van uit kranten en tijdschriften geknipte woorden.

Wanneer bent u begonnen met het uitknippen van woorden?

"Eigenlijk direct na mijn emigratie naar Duitsland in 1987. In communistisch Roemenië werden de kranten en tijdschriften, als ze al verkrijgbaar waren, op grauw papier gedrukt, met een inkt die enorm afgaf en ook nog vreselijk stonk.

Dat besmette de woorden. Je kon bij wijze van spreken je auto op krantenpapier laten rijden. Toen ik al die prachtige kleurentijdschriften in het Westen zag, vond ik het gewoonweg zonde om al die mooie woorden weg te gooien.

Ik nam een schaar en knipte ze uit. Ik had een aparte tafel waarop ik ze verzamelde, totdat ze door het vele stof niet meer zichtbaar waren. Woordflinters zijn nu eenmaal moeilijk af te stoffen. Toen kocht ik een ladekast waarin ik mijn knipsels alfabetiseerde."

Dadaïstische provocatie? Woorden uitknippen, in een envelop doen, husselen en het toeval een gedicht laten maken?

"Neen, ik leg bewust mozaïeken. Het gaat me in eerste instantie om het beeld, de kleur en de vorm. En ik wil er ook mee laten zien dat rangschikken het belangrijkste is wat we met taal doen."

Ze zijn allemaal zo groot als een briefkaart. Waarom dat formaat?

"Die beperking versterkt het effect. Het is allemaal begonnen met een opdracht voor een serie ansichtkaarten in 1992: Der Wächter nimmt seinen Kamm."

Het poëtisch detail is sowieso de kracht van uw werk, toch?

"Sommige auteurs zijn bezig met een panorama. Ik blijf liever bij het kleine. Dat heb ik ook als ik in de natuur ben. Mij zie je nooit boven op een berg. Ik blijf wel in het dal. Voor die grote overzichtsblik ben ik niet geschikt. Het detail kan mij niet samendrukken.

Al is het de vraag of ik het altijd kan verdragen. Hoe beschrijf je een kamp? Je kunt niet voortdurend beweringen of algemeenheden neerschrijven. De honger gaat leven in het detail."

Hoe ging het Roemeense regime met u als schrijver om?

"Ze wisten niet wat ze met mij aan moesten. Ik mocht natuurlijk niet reizen buiten het Oostblok. Een grens heeft tirannenmacht. Ik liet mijn teksten naar het westen smokkelen. In Duitsland won ik twee literaire prijzen tegelijk, maar ik was niet aanwezig bij de uitreikingen. Dat kwam uitgebreid in de pers.

Toen kreeg ik ineens toestemming. Ik heb nu inzage in mijn eigen dossier. Stuitende lectuur. Daaruit blijkt dat parallel aan mijn buitenlandse bezoeken zogenaamde ‘compromitterende maatregelen’ werden genomen. Er werden brieven gestuurd naar radio en tv-stations waarin werd beweerd dat ik een spion was.

Het is ze niet gelukt om mij in het buitenland in diskrediet te brengen, daartoe lenen mijn boeken zich niet. Ik spreek daarin immers duidelijke taal.

Uiteindelijk mocht ik drie keer naar het westen. Na elke trip moest ik mij melden en werd ik twee dagen verhoord. Na de derde keer besloten ze ‘dat ik zeker twintig jaar alleen de schoonheid van mijn vaderland mocht bewonderen’."

En toen bent u gevlucht?

"De grens is ook een magneet. Ik had geen werk en diende samen met mijn toenmalige man een verzoek tot emigratie in. Jaarlijks emigreerden er ongeveer tienduizend mensen legaal naar een familielid in het buitenland.

Maar wij wilden weg om politieke redenen. Op de formulieren hebben we alle standaardvragen doorgestreept en ingevuld wat ons zoal was overkomen in de laatste vijftien jaar: arrestaties, dagenlange verhoren, gevangenisstraffen en ontslagen. Na anderhalf jaar kregen we tot onze verbazing onze passen met de mededeling: ‘Gaan jullie maar naar het kapitalistische moeras en verzuip.’"

Gelukkig had u de literatuur.

"Mijn boeken hebben mijn leven gered. De literatuur is een spiegel van alledag en daarmee ook van de politiek. Ik geloof ook dat je alleen ware fictie kunt schrijven over iets dat je beleefd hebt. Literatuur beschrijft een samenleving, ook als dat de machthebbers niet past."

Herta Müller - De rokkenjager en diens bijdehante tante
Originele titel: Die blassen Herren mit den Mokkatassen
Vertaald door: Ria van Hengel
Nederlandse uitgeverij: De Geus