Een documentairemaakster keert vanuit Nederland terug naar haar Zuid-Amerikaanse geboorteland om een film te maken over het militaire regime.

In het door Trujillo niet nader genoemde land in Zuid-Amerika heeft het schrikbewind van de militaire junta de samenleving ontworteld. Er was niet één gezin te vinden, zo schrijft ze, die geen tik van het regime heeft gekregen of die niet een familielid is kwijtgeraakt. Trujillo’s roman is een van de 6 genomineerden voor de BNG Literatuurprijs die op 5 februari zal worden uitgereikt.

Drijfzand

Het documentaire-initiatief van Lupe García wordt beschreven vanuit hoofdpersoon Gono, een jongen die het land nooit is uitgeweest. Lupe maakte voor haar vertrek naar Nederland deel uit van een ‘vriendenkring’ waartoe hij ook behoorde.

Het zijn jongeren die zich staande houden in het drijfzand van hun geboortegrond, en hun levens worden gekleurd door drank, drugs, gehossel te midden van gevaarlijke onzekerheid. Vaders, zonen, ooms, neven, vrienden: ze zijn van de aardbodem verdwenen.

Schrik in de benen

Als Lupe weer terugkomt, is het regime inmiddels verdreven maar de schrik zit er bij het volk nog diep in. Diep genoeg om weinig verwachtingen te koesteren van de daadkracht van een nieuwe overheid. Ze zijn nog steeds bang en hun situatie is nog steeds – wat wij zouden noemen – uitzichtloos.

Levensecht

Het is opvallend aan Trujillo’s proza hoe zij met korte en eenvoudige zinnen een krachtig sfeerbeeld oproept. Ze maakt nauwelijks gebruik van metaforen of van decorbeschrijving. Niettemin zie je deze jongelui daar levensecht afgetekend, in de schroeiende hitte met zandstraten vol stofwolken, tussen scheefgezakte huisjes en armetierige kruideniertjes met hun koopwaar rommelig uitgestald.

Vragen

Net zo sterk is Trujillo’s portrettering van het individu in een vermorzeld land. Met de camera in aanslag praat Lupe met mensen over hun ervaringen, en Gono, die er is opgegroeid, gaat zich gaandeweg vragen stellen die hij zich voorheen nooit zou hebben gesteld.

In een rechteloos land roeit de mens met de riemen die hij heeft, en ze verspillen geen energie aan verontwaardiging over hun situatie of hun rechteloosheid. Ze zijn gewoon nooit op het idee gekomen om iets te eisen omdat hen nooit iets in het vooruitzicht is gesteld.

Onuitgesproken

Dat is een behoorlijk confronterende stijl voor, laten we zeggen, ons: wij die zo gewend zijn aan de rechtstaat met al haar zegeningen. Dat zulks op zoveel delen op deze planeet totaal niet aan de orde is, is bepaald geen nieuws.

Maar de manier waarop Trujillo dat tussen de regels door verwoordt juist door het niet uit te spreken, raakt een snaar. Heel vaak zelfs, terwijl de schrijfster bepaald niet de indruk wekt om moraliserend twee werelden tegenover elkaar te willen stellen.

Literaire prestatie

Met die onbevangen aanpak creëert Trujillo eveneens de ruimte voor humor en luchthartigheid. En oogsten de personages tegelijk des te meer bewondering – al is ook in dezen nergens een spoor te vinden dat Trujillo daarop heeft aangestuurd.

Dat soort reacties komen spontaan op bij het lezen van De terugkeer van Lupe García; een boek dat net zo onbevangen en spontaan is geschreven, maar dan wel over een bloedserieus en aangrijpend onderwerp. Dat mag beslist een literaire prestatie worden genoemd.