Ernstige roman waarin de auteur het drama met de Koersk gebruikt om de gigantische omschakeling van de voormalige Sovjet Unie te beschrijven.

In 2000 verging de Russische onderzeeër de Koersk, met alle opvarenden. Het schipbreukdrama leidde tot een internationaal schandaal omdat de boot op honderd meter onder zeespiegel lag, en de mannen die de eerste explosies hadden overleefd, gered hadden kunnen worden. De Russische machthebbers besloten anders, en Dugain begint helemaal bij het begin – in 1952 – om te verklaren hoe zoiets kon gebeuren.

Dialogen

Het lijkt bijna ondoenlijk om het verloop van een halve eeuw in een onmetelijk land in één roman te herbergen, maar Dugain doet het. Daarin slaagt hij vooral omdat hij trefzekere dialogen hanteert tussen ambtenaren, burgers en politieke machtshebbers die het tijdsbeeld en denkwijze weergeven.

En via dialogen tussen hooggeplaatste leden van het militaire apparaat, die in het eerste deel van het boek de verknipte ideologie van Stalin moeten effectueren en na de Wende vooral bezig zijn hun eigen machtspositie te consolideren.

Krom

Dugain spiegelt de besluitvorming van dit hoge kader aan de dagelijkse realiteit voor de Sovjet-burgers, onder wie Olga Altman in het eerste deel van deze roman. Altman is medisch specialist en heeft magnetische geneeskundige gaven die onder Stalin ten strengste verboden zijn – behalve als het zijn eigen pijnlijke kwaal aangaat.

Hij ontbiedt de arts bij hem thuis, vernielt haar leven voor zijn eigen welzijn en presenteert dit alles als zijnde in dienst van het volk. En hoe hij deze kromme redenering rechtpraat, met lange, plechtig geformuleerde zinnen, maakt je koud om het hart.

Geïmplodeerd

Het is een kil startblok naar de sprong voorwaarts in de tijd, en Rusland zich na de Wende moeizaam probeert om te vormen naar een nieuw model. Zoals een personage treffend schetst: ‘Die nieuwe vrijheid van meningsuiting is geen resultaat van interne strijd maar het gevolg van een systeem dat is ineengestort.’

Met dit soort loodzware statements weet Dugain de onthechting van het toch al zo onthechte Rusland scherp te portretteren.

Waarheid

De zoon van Olga Altman speelt een cruciale rol in het leven van Rusland in het nu, en zijn zoon Vania, die bij de manschappen van de Koersk hoorde, nog meer. Zijn dochter Anna is journaliste en probeert op haar eigen manier zo veel mogelijk waarheid boven tafel te krijgen.

Maar waarheid is een rekbaar begrip in een rijk waar zo lang met waarheid is gesold. Het is alsof de bevolking te veel gewend is aan de mistige staatspropaganda en hypocrisie van een totalitair systeem om opeens sec met de realiteit te kunnen omgaan.

Schijn

Met dat waarheidsprincipe weet Dugain verduiveld knap uit te werken waarom er zo veel twijfel is, en die twijfel wordt door al zijn karakters bevochten met een resoluutheid die niet echt gevoeld wordt.

Daadkracht is gebaseerd op net zo veel schijn als ooit het opgelegde geïdealiseerde leven in de Sovjet Unie, als een zichzelf overschreeuwende bravoure. Dugain slaagt hiermee op voorbeeldige wijze in om de politieke schokgolf die door Rusland is gegaan, terug te brengen tot menselijke proporties en begrippen.

En dat doet hij ook nog eens op een literair hoogstaande manier. Zijn personages overtuigen op elk level; of het nu de marionettendans is waardoor Poetin uiteindelijk wordt wie hij wordt of de lotgevallen van Olga Altman en haar nazaten.

Tragiek

Door deze mensen zo levensecht te maken, is op het eind het hoofdstuk over de Koersk, in deze roman de Oskar genoemd, bijna een opgave. Want de meeste mensen zullen zich nog de live verslaggeving van de ramp met de onderzeeër herinneren, en dat de circa twintig overlevenden hun laatste seconden zagen wegtikken terwijl wij hier de nieuwsberichten erover lazen.

Daar laat Dugain een Poetin aan het fictieve woord die beslissingen neemt over het lot van deze jonge mannen waar decennia sovjetsysteem in doorgalmen. De zenuwen gieren je erbij door de keel.

Wat Dugain met “Een ordinaire terechtstelling” heeft gepresteerd, om zo onstellend veel (mensen)geschiedenis terug te brengen tot een roman van 350 pagina’s, grenst aan het ongelooflijke. Daar word je echt wel even stil van.

5 sterren