Neem een belezen mens, zeer goed geïnformeerd, in staat tot extrapolaties, met ziel en bezieling, een veelzijdige geest en mensenkennis, en al dit gecombineerd met inzicht en een schrijftalent van heb-ik-jou-daar: dan kom je uit bij een formidabel boek als "Recht op Terugkeer".

Een boek om in één adem uit te lezen waarbij duizenden beelden in je hoofd worden gevormd en je emotioneel betrokken raakt bij de mensen over wie De Winter schrijft.

Stadstaat Tel Aviv

De man die dit inlevingsvermogen bij de lezer tevoorschijn haalt, heet Bram Mannheim en zijn verhaal begint in 2024 in Tel Aviv, een zwaarbewaakte stadsstaat dat als enige resteert van het land dat ooit Israël was.

Bram heeft een bureautje dat vermiste kinderen opspoort, en de ontvoering van een klein meisje zet hem op een bepaald spoor dat naar zijn eigen verleden leidt.

Terugkeer 2 kanten op

Het verhaal springt dan weer terug naar de huidige tijd. Bram woont sinds enige tijd in Israël waar hij dan nog is getrouwd en een zoontje heeft. Zijn band met dit land en haar bewoners gaat diep, maar de levensomstandigheden zijn zwaar. Te zwaar.

De alom verzengende haat en het gevaar gaan aan hem vreten, en vooral omwille van zijn zoon gaat hij in op een aanbod om in Amerika te doceren. De verleiding om zijn zoon veiligheid en normaliteit te kunnen bieden, dezelfde die hij tijdens zijn jeugd in Nederland heeft gekend, geven de doorslag.

Al is de keuze een zware, want de titel gaat twee kanten op. Het 'afhaken' van degenen die Israël uiteindelijk weer verlaten en terugkeren naar de vrije wereld, hangt als een loden last aan hun geweten.

Wereldliteratuur

Die non-lineaire vertelstijl en staalkaart aan complexe thema's zijn, en ik kan het niet anders omschrijven, on-Nederlands ambitieus maar wonderwel geslaagd.

On-Nederlands omdat boeken die op deze manier zijn geconstrueerd, met zo veel personages die haarfijn op hun plek vallen, vrijwel uitsluitend in de wereldliteratuur te vinden zijn, ofwel: afkomstig van de beste schrijvers die er rondlopen en die ons via vertalingen bereiken.

En het is erg Nederlands om je af te vragen of ons minuscule landje echt van zulke auteurs in huis heeft die een stevige handvol plotlijnen kunnen beetpakken en die stuk voor stuk loepzuiver naar de eindstreep weten te trekken. Ja dus.

Geen science fiction

Want de manier waarop de geschiedenis en de toekomst in " Recht op Terugkeer" vorm worden gegeven, dwingt respect af.

Van de ontwikkelingen van elk land en elke religieuze groep die op dit moment de internationale politieke agenda domineren, wordt een toekomstbeeld geschetst dat meer met gezond verstand dan met science fiction te maken heeft. Een onheilspellende bovendien, ongeacht aan welke kant je staat.

Fanatici

Elk personage, met hun maatschappelijke, politieke of persoonlijke positie, krijgt zijn of haar aandeel in een sluitend gecomponeerd geheel; het zijn milde versus loeiende stemmen en de manier waarop zij invloed op elkaar uitoefenen, is volmaakt uitgewerkt.

Beschaafde denkers, koppige zionisten, cynische politici, joodse fanatici, en islamitische fanatici die niet van wijken weten omdat ze geen enkele boodschap hebben aan de ethiek van het aardse dat zijn beslag heeft gekregen in onze moderne samenleving.

In hun gedachten al met één been in het paradijs, verrichten ze hun enige en laatste taak op aarde, en die taak is op geen enkele wijze te verenigen met het humanisme.

Mokerslag

Het is een sinistere constante in dit verhaal, maar ook een onontkoombare. Fanatisme is geen kwestie van tijdelijk verstandsverlies, maar voor sommigen een way of life.

En vandaar uit geeft De Winter de grimmige toekomstvoorspelling dat de haat nog altijd geen grenzen kent al is Israël gekrompen tot een ministadstaatje; in dat marginale gebiedje loopt Bram rond als een man die alleen maar van zijn kind wil houden maar dat recht niet gegund lijkt.

"Recht op Terugkeer" is zo verbluffend op alle fronten, dat het einde aankomt als een onvergetelijke mokerslag.

Uitgeverij De Bezige Bij.