Vuistdikke roman over vijf generaties Meijer. Het verhaal van de joodse familie begint in 1871 en eindigt in 1945.

Het vertellen over generatie op generatie op generatie is een literaire kunst die je nog maar zelden tegenkomt. Helaas, want wat zit er veel ouderwetse schoonheid in de familiesage. Personages die hun eigenschappen en wijsheden overdragen op de kinderen, die op hun beurt weer veel overdragen op hun nazaat, enzovoorts. Allen op zichzelf staande individuen die desondanks zoveel gemeen hebben, naar elkaar toe trekken, elkaar afstoten, ruzies bijleggen en op elkaar vertrouwen als de buitenwereld zijn lelijke gezicht laat zien. En het smoelwerk van Europa naar de joden toe was een stuk lelijker dan dat van Medusa.

De geschiedenis herleeft

Lewinsky's 650 pagina's tellende kroniek symboliseert de geschiedenis van een volk waarvoor uit alle macht is geprobeerd om het tot de laatste kruimel van de planeet te laten verdwijnen. Lewinsky's magnum opus is een wonderschone prestatie om datgene wat zoveel mensen wilden uitvagen, te doen herleven. Er zijn 6 miljoen mensen die niets meer kunnen vertellen over hun opa, hun oma, hun ouders, hun zusjes, broertjes, neven, nichten, vrienden en dierbaren, met hun grote en kleine dingetjes zoals in Lewinsky's roman. En het verhaal van de Meijer is dan nog maar het verhaal van één familie.

Antisemitisme

Natuurlijk is dit een fictief verhaal. Maar het is zo veelzeggend en tot de verbeelding sprekend in al zijn eenvoud, dat dit het verhaal van miljoenen joodse families kan zijn. Families met liefdes, gekissebis, huwelijken, kinderen, en tradities. Over die karakteristieke tradities: Lewinsky laat de Meijers kwistig strooien met Jiddische woorden en rituelen - rituelen die in Europa voortdurend op onbegrip stuitten van het monster dat antisemitisme heet en dat met dreunende stappen dag in dag uit zijn dreigende aanwezigheid kenbaar maakte, al hielden de joden hun tradities binnenshuis. En naarmate de jaren verstrijken en het jaartal in het boek steeds verder opschuift naar de twintigste eeuw, met de afschuwelijke jaren dertig en de inktzwarte jaren veertig, de zwartste bladen uit de menselijke geschiedenis, terwijl de personages zo in je hart zijn gaan zitten, komt het onafwendbare steeds dichterbij en zijn er 6 miljoen mensen van vlees en bloed die vertegenwoordigd worden door de Meijers, al speelt de daadwerkelijke horror van wat de nazi's aanrichtten zich af op de achtergrond van het verhaal.

Voorzichtigheid is geboden

De aanloop ertoe, het virulente antisemitisme, is echter dagelijkse realiteit voor de Meijers. Al vanaf Salomon Meijer, de pater familias van deze kroniek, die veehandelaar is en uit ervaring weet hoe hij zijn beroep moet uitoefenen om de 'jullie joden altijd'-opmerkingen te voorkomen. Voorzichtigheid is geboden, bescheidenheid, inschikkelijkheid, op de tellen passen. Val niet op, wees op je hoede; een jood moest zich in de schaduwen van de samenleving bewegen of er zwaaide wat. Het leidde er zelfs toe dat kleinzoon François zich liet omdopen omdat hij als jood zijn warenhuis anders niet kon uitbreiden.

Eigen kring

En het is zo schrijnend als Salomons schoonzoon en François' vader, Janki, zichzelf na een lang leven van keihard werken een vakantie gunt met zijn vrouw. Janki is oorlogsveteraan en loopt op het vakantieverblijf andere veteranen tegen het lijf. Dagenlang is het één en al kameraadschappelijkheid en borrels drinken, totdat ze merken dat Janki een jood is - dan is de kameraadschappelijkheid in één klap voorbij. De Meijers krijgen het voortdurend voor de kiezen, dus hun levens spelen zich van de weeromstuit voornamelijk in eigen kring af.

Aanpassen

En in eigen kring wordt het meest beleefd. Lewinsky's familiesage is derhalve geenszins een roman over slachtofferschap. Het is ook geen roman waarin een eenduidige verklaring is te vinden voor het antisemitisme. De familie Meijer doet wat zij doet, leeft hun leven en ze passen zich zoveel mogelijk aan de omstandigheden aan. Flexibel, veerkrachtig, zonder morren, al wordt het hen vaak moeilijk gemaakt. Het is aan eenieder om te trachten de redenen voor het antisemitisme te doorgronden; dit fenomeen is al heel vaak vanuit allerlei hoeken belicht. Wat je zou kunnen opmaken, is dat het die veerkracht was waardoor de Europeanen zich tot de waanzin van WO2 lieten drijven. Het socialisme in Europa is een stelsel van collectieve participatie en een grote bemoeienis vanuit de overheid, wat zijn weerslag heeft op de bevolking die op hun beurt individueel dat controlesysteem beoefende.

Het controleren van het individu is immers om de samenleving overzichtelijk in te delen. Het de joden moeilijk maken was een van de pogingen om ook hen te controleren, iets waarop de Meijers telkenmale flexibel reageren, vindingrijk, speels en met humor, júíst om geen problemen te veroorzaken. Plus hard werken om een belangrijke bijdrage te leveren aan de samenleving, ondanks de vele beperkende maatregelen die hen werden opgelegd. Het zou evenwel waanzin zijn om bij de joden naar een verklaring te gaan zoeken dat de geschiedenis die inktzwarte wending heeft gekregen: het zijn simpelweg veel Europeanen die zich zonder enige aanleiding als smeerlappen hebben gedragen. Als misdadige, onvergeeflijke smeerlappen. Klaar.

Uitgeverij Signatuur.
Oorspronkelijke titel: Melnitz.