Marie Antoinette - Antonia Fraser

'Dan eten ze toch gebak?' Die aan Marie Antoinette toegeschreven uitspraak is een van de vele vooroordelen die door Fraser minutieus onderuit worden gehaald. Deze lijvige biografie is een rehabilitatieproject van de eerste orde.

De koningin is dood: leve haar nagedachtenis. De fameuze koningin van Frankrijk staat in de kronieken geboekstaafd als de geldverspillende, losbandige Oostenrijkse die haar boudoirs in Versailles met goud liet bedekken terwijl het volk honger leed. Zij zou de voornaamste reden zijn voor de Franse Revolutie en de ondergang van het ancien régime. Zijn er al historici geweest die deze aannames hebben betwist: geen van hen heeft het leven van Marie Antoinette zo zorgvuldig onder de microscoop gelegd als de Britse Antonia Fraser.

Oogappel

Fraser behandelt het leven van Marie Antoinette vanaf haar geboorte op 2 november 1755 tot aan haar dood onder de guillotine op 16 oktober 1793. Zij werd geboren als Maria Antonia Josepha Johanna, aartshertogin van Oostenrijk, en was het vijftiende kind van de zestien telgen van Frans 1 en Maria Theresia van Oostenrijk.

Marie Antoinette groeide op als een redelijk gelukkig kind; een gevoelig meisje dat veel liefde aan de dag legde voor muziek. Haar immense bewondering voor haar struise moeder Maria Theresia was voornamelijk eenrichtingsverkeer, want haar intelligente, levendige zusje Mimi was mama's oogappel. Die ongelijke gezinssituatie beïnvloedde haar hele leven. Marie Antoinette zou altijd blijven hunkeren naar waardering, liefde en warmte. Zelfs toen ze al jaren koningin van Frankrijk was, liet Maria Theresia haar in brieven weten dat zij vond dat de schoonheid noch de intelligentie van haar dochter veel voorstelde.

Habsburg meets Bourbon

Indertijd werden bondgenootschappen gelegd via huwelijken, en zo werd de Habsburgse Marie Antoinette als naïeve vijftienjarige gekoppeld aan de Franse Bourbons met wie Oostenrijk al eeuwen in vijandschap leefde. Lodewijk XVI zou Marie Antoinette's echtgenoot worden. Terwijl op het thuisfront was bekokstoofd dat Marie Antoinette de pion was die invloed kon uitoefenen op het Franse hof - volgens dat patroon was zij opgevoed - ontdekte de piepjonge koningin dat het er in het Franse koningshuis anders aan toe ging. Zij was door de Bourbons binnengehaald als broedkip om de troonsopvolging veilig te stellen. Maar in de beginjaren van haar huwelijk met Lodewijk werd ze niet direct zwanger. Mede daardoor kwamen later de geruchten los dat de kinderen die La Austrichienne, zoals ze nog steeds werd genoemd, later baarde, misschien niet van Lodewijk waren.

Gepeupel

Terwijl de Franse aristocratie er een ridicuul luxueuze levensstijl op nahield en het volk nog altijd werd uitgeknepen als een citroen, probeerde de niet zo sterke Lodewijk vergeefs hervormingen te bedenken om de situatie van het Franse gepeupel te verbeteren. Maar de raadgevingen van zijn vrouw, die de politieke neus van haar moeder Maria Theresia volstrekt niet had, werkten contraproductief. Marie Antoinette had echter totaal niet in de gaten hoeveel weerstand er tegen haar aan het groeien was: zowel aan het hof zelf als daarbuiten.

Buitenbeentje

Ondertussen verrichten de geruchten omtrent haar persoon hun eroderende werk in haar reputatie. Waaronder ook het verhaal van het diamanten halssnoer waarmee Marie Antoinette naar verluidt wraak had willen nemen op de door haar verfoeide kardinaal de Rohan. Door het sensationele proces eromheen kreeg de affaire volop aandacht, en dit bracht het Franse koningshuis de zoveelste slag toe. Daarnaast was Marie Antoinette een buitenbeentje dat zich veel ophield met de mensen uit de periferie aan het hof. In de hoop op waardering en erkenning, overlaadde zij hen met geschenken en peperdure buitenhuizen.

Geruchtenmachine

De feesten en de verspilling kunnen ook niet door Fraser worden bedekt met de mantel der liefde. Wel is het een feit dat Marie Antoinette een enorm beschermd leven heeft geleid, en geen notie had van de situatie van het volk. Zij heeft vier kinderen gebaard onder wie twee jongens (dauphin), en bij elke nieuwe dauphin juichte het volk haar toe. Overal waar zij verscheen werd er gejubeld, dus toen de geruchtenmachine vuil begon te spuien en haar bijnaam La Austrichienne (met dubbele lading: la chienne betekent teef en haar Oostenrijkse achtergrond bleef opspelen) een grimmige klank begon te krijgen, kocht Marie Antoinette nietsvermoedend nog een kasteel en gaf feestjes.

Amourettes

Na haar arrestatie werd zij ondermeer beschuldigd van overspel, maar de enige met wie zij een liefdesaffaire heeft gehad, de Zweedse graaf Axel Fersen, was zo discreet dat niemand ervan op de hoogte was. Het was Fersen die de ontsnapping regelde van het koninklijk paar toen de Revolutie uitbrak en zij hun leven niet meer zeker waren. Ondanks de minutieuze voorbereidingen, werden Lodewijk en Marie Antoinette opgepakt in Varennes en daarmee was hun lot bezegeld. Lodewijk werd al snel terechtgesteld, in januari 1963, en hem viel hetzelfde ten deel onder de guillotine als zovele duizenden adellijken in de bloederige jaren die uitbraken na de bestorming van de Bastille. In oktober van datzelfde jaar begon het proces tegen Marie Antoinette. En op dat punt gaat Fraser echt los over Marie Antoinette als zondebok, iets wat evenwel nog steeds historisch juist is. Het luchthartige, naïeve koninginnetje zag zich plots geconfronteerd met de afschuwelijke werkelijkheid van een mistroostige, vernederende gevangenschap. Met angst, honger, verkommering, en onmachtige radeloosheid om haar man en kinderen. Toen zij na een prutsproces ter dood werd veroordeeld, kwam de guillotine voor de uitgemergelde Marie Antoinette als een verlossing.

Opluchting

Die verlossing, dat zijn Marie Antoinettes eigen woorden. En gezien de afschuw over haar erbarmelijke einde is dat wel een opluchting. Fraser schrijft pakkend en beeldend, want hoe Marie Antoinette zich gevoeld moet hebben toen het op een lans gespietste hoofd van haar vriendin, prinses de Lambelle, expres voor haar venster werd gehouden om haar te treiteren, zoiets overstijgt elke fictie. Om over de angst om haar kinderen niet te spreken.

De laatste vijftig pagina's van deze >500 bladzijden tellende rehabilitatiebiografie zijn verantwoording, register en namenlijst. Fraser heeft een onderzoek verricht waar je u tegen zegt. Ze heeft kritiek gekregen omdat zij niet voldoende de omstandigheden van de Franse Revolutie erin heeft verwerkt. Maar Fraser heeft zich steeds duidelijk gehouden aan het perspectief van de Franse koningin, gebaseerd op zowel correspondentie als op boeken, geschriften en nieuwsbladen uit die tijd. Dit is Het Boek van Marie Antoinette, verteld door een kenner met een uitstekende kennis van zaken en een net zo uitstekende pen. De Paris Hilton van de Franse Revolutie heeft haar koninklijke waardigheid weer teruggekregen.

Uitgeverij Nieuw Amsterdam.
Oorspronkelijke titel: Marie Antoinette - The Journey.

Tip de redactie