Een complot om Hitler in 1944 uit de weg te ruimen vormt de basis voor een gedramatiseerd verhaal over een ontspoorde vriendschap tussen een Duitse diplomaat en een joodse Oxford-professor.

Op 20 juli 1944 overleefde Adolf Hitler ternauwernood een bomaanslag. De aanslag was beraamd door enkele hoge officieren uit de nazigelederen van de dictator zelf. De 'landsverraders' werden al snel stuk voor stuk opgepakt en tenslotte geëxecuteerd onder het toeziend oog van een camera; Hitler wilde de executie natuurlijk met eigen ogen zien.

Eén van de slachtoffers die werd gemarteld en zijn dood bungelend aan een vleeshaak vond was de diplomaat Adam von Trott. Samen met andere heldhaftige samenzweerders zag hij dat zijn magistrale Duitsland door de gestoorde Führer langzamerhand de afgrond werd ingewerkt.

Von Trott hoopte op een nieuw en groots Duitsland. Een Duitsland zonder Hitler. Een Duitsland dat de catastrofe van het Verdrag van Versailles van zich af kon werpen, dat kreeg waar het recht op had, maar dat ook vredig naast de buurlanden kon bestaan. Zijn droom werd de grond ingeboord toen bleek dat Hitler op die twintigste juli slechts lichtgewond was geraakt.

Verwijdering

In Cartwrights 'The Song Before It Is Sung' is de historische Adam von Trott vervangen door de fictieve Axel von Gottberg. In het werkelijke leven onderhield de Duitse Von Trott een vriendschappelijke band met de joodse Oxford-geleerde Isaiah Berlin.

Berlin is in deze roman Elya Mendel geworden. Die vriendschap raakte rond het begin van de Tweede Wereldoorlog in het slop. Dat gegeven - de vriendschap tussen een Duitser en een jood rond de oorlog - naast een filmpje van het showproces tegen Von Trott vlak voor zijn gruwelijke executie, intrigeerde auteur Cartwright mateloos.

Het inspireerde hem tot een gedramatiseerde weergave van de verwaterde vriendschap. In Cartwrights versie is de verwijdering ontstaan door de tussenkomst van - hoe kan het eigenlijk ook anders - vrouwen. Uitgerekend de vrouw op wie Mendel verliefd raakt, valt als een blok voor Axel.

Zwart-wit

Maar niet alleen deze romantische rivaliteit drijft een wig tussen de oude vrienden. De échte breuk ontstaat door de totaal verschillende ideeën over de koers van nazi-Duitsland. De adellijke Von Gottberg wil zijn geliefde heimat van binnenuit redden. Desnoods voegt hij zich bij de nationaalsocialisten om zo de verdorven Hitler met zijn eigen wapens omver te kunnen werpen.

Sympathie

Voor de filosoof Mendel is dit niet te verkroppen. Hoewel hij zichzelf voor ogen houdt dat Von Gottberg met de beste intenties van het veilige Oxford terug naar Duitsland vertrekt, vraagt hij zich toch af of Von Gottberg niet onbewust een warme sympathie voor het nazisme koestert.

Mendel vertrouwt zijn oude vriend niet meer - in de afdeling liefde kreeg hij immers ook al een flinke knauw te verwerken - en speelt dit wantrouwen aan zijn machtige politieke vrienden door. Von Gottberg raakt geïsoleerd en blijft van alle buitenlandse hulp verstoken.

Charmeur

Een mooi gegeven voor een dramatisch plot over schuld en onschuld, geweten en loyaliteit. Helaas verzandt Cartwrights intentie een beetje te gemakkelijk in stereotiepen. Von Gottberg is een charmeur, een durfal en bovendien actiegericht. Mendel is verlegen, ietwat laf en meer van het filosoferen vanuit zijn luie stoel.

De karakters staan in alles, maar vooral wat betreft hun plan van aanpak en omgang met de medemens, lijnrecht tegenover elkaar. Niet zo'n gekke keuze van de auteur natuurlijk, want juist deze tegenstelling is de motor achter het verhaal. Een bijkomend nadeel is dat we beide personages vrijwel uitsluitend leren kennen via de correspondentie tussen hen en die van de bijfiguren.

Ze blijven hopeloos vlak. Conrad Senior, de werkelijke hoofdpersoon van het verhaal, heeft deze correspondentie geërfd van Mendel, die altijd met zijn geweten heeft gestoeid om wat hij zijn oude vriend heeft aangedaan.

Soap

Conrad Senior is door Elya Mendel uitverkoren de paperassen uit te zoeken, en recht te doen aan de heldendaad van Von Gottberg. Deze eer valt de 35-jarige Conrad niet ten beurt omdat hij de meest briljante student van Mendel was, maar omdat hij volgens de professor de meeste menselijkheid bezit.

Senior raakt dermate geobsedeerd door het lot van Von Gottberg dat hij tijdens de zoektocht naar de beruchte executiefilm zelfs vervreemd raakt van zijn vrouw, de praktisch ingestelde Francine. Zie hier ook weer de zwart-wit tegenstelling tussen Francine en Conrad Senior. Francine raakt gefrustreerd. Waarom zoekt die knuppel geen écht baantje?

Zwanger

Uiteindelijk krijgt ze een affaire met een collega, die veel actiever is en voller in het leven staat dan de filosoferende dromer Conrad. Uiteraard raakt ze zwanger en natuurlijk krijgt ze spijt van de scheiding als ook deze man niet het nirwana blijkt te zijn waar ze op gehoopt had. Maar dan heeft Conrad inmiddels een relatie aangeknoopt met een ander meisje. Een verzoening loopt mank en Francine laat haar kindje aborteren.

Degenen die we als lezer écht goed leren kennen zijn Conrad en Francine, maar hun verhaallijn bestaat eigenlijk uit niet veel meer origineels dan een goedkope verhaallijntje dat zich met gemak kan meten aan de gemiddelde soap. Wat dan weer wel knap is, is de stijl waarin Cartwright deze verwikkelingen beschrijft en verweeft met het hogere doel: Von Gottberg versus Mendel. Bijzinnen zijn bij Cartwright niet zomaar bijzinnen: ze zeggen ook echt iets essentieels.

Stap voor stap

Hoewel soms extreem clichématig, verwerkt Cartwright toch verschillende universele inzichten over de menselijke psyche in zijn verhaal. De obsessie van Conrad voor Von Gottberg wordt goed uitgewerkt, maar de herkomst van zijn fascinatie blijft soms wat onduidelijk. Conrads vlammende passie wordt niet overgebracht.

Oppervlakkig gezien is de ongeschreven moraal van Cartwrights verhaal afwijkend te noemen: het is de jood die over de schreef is gegaan, de nazi-Duitser was essentieel goed. Maar Cartwright past ervoor om met een beschuldigende vinger te gaan wijzen. Nee, dingen gebeuren zoals ze gebeuren, stapje voor stapje, zonder dat je de uitkomst van je acties kent. Want hoe kun je het liedje écht kennen voordat het daadwerkelijk gezongen is?

Uitgeverij: Bloomsbury