Advies: Geef geroofde eigendommen in rijksarchief onder voorwaarden terug
Geroofde eigendommen uit voormalige Nederlandse koloniën die zich in rijksarchieven bevinden, moeten teruggevraagd kunnen worden door de rechtmatige eigenaren. Maar ons land hoeft niet zonder meer op hun teruggaveverzoek in te gaan. Dat staat in een advies aan het kabinet.
Dit langverwachte advies komt van de Raad van Cultuur, het belangrijkste adviesorgaan van het demissionaire kabinet in deze gevoelige kwestie.
Het advies is erop gericht de rechtmatige eigenaren uit landen als Suriname, Indonesië en het Caribisch deel van het Koninkrijk ter wille te zijn. Maar het komt wel met een belangrijke slag om de arm.
Dat voorbehoud wijkt af van een advies dat de Raad voor Cultuur in 2020 gaf over museumstukken in bezit van de Staat. Deze zogenoemde cultuurgoederen uit voormalige Nederlandse koloniën moesten juist "onvoorwaardelijk" terug. Wel was het daarbij nodig dat het land van herkomst hierom vraagt, dus niet de rechtmatige eigenaar of nabestaanden van deze persoon.
Voorwaarde is dat eigendommen grote emotionele waarde hebben
In het nieuwe adviesrapport zegt de raad dat teruggave van archiefstukken aan particulieren juridisch mogelijk is. Als voorwaarde voor teruggave zou wel moeten gelden dat het gaat om geroofde eigendommen met "een grote symbolische of emotionele betekenis" voor de rechtmatige eigenaar.
Bovendien moet het voor de verzoekers onmogelijk of onlogisch zijn om het hele archief waarin hun eigendom zich bevindt over te nemen. Want, zo stelt de raad, "anders dan een collectie cultuurgoederen of een documentaire collectie moet een archief beschouwd en behandeld worden als een organisch gegroeid geheel".
Rijksarchieven hebben wat de raad betreft een belangrijke informatieve functie. Daarom blijven de voorwerpen over bijvoorbeeld één onderwerp idealiter bij elkaar, ook als ze dus geroofd zijn. Ons land en voormalige koloniën moeten samen de archieven gaan beheren, luidt het advies.
Afran Groenewoud is verslaggever samenleving en inclusie
Indonesië vroeg al eerder geroofde kunst terug
Maar dat gaat dus over museumstukken. Er zijn nog geen afspraken gemaakt over geroofde objecten in rijksarchieven. Het kabinet vroeg daarom in augustus 2022 om advies aan de Raad voor Cultuur.
De Tweede Kamer nam vorig jaar een motie aan om alle geroofde onderdelen uit het NEFIS-archief terug te geven. Maar zover gaat het advies van de Raad voor Cultuur niet.
Teruggave is het uitgangspunt: 'Roof is onrecht'
Toch moeten we de geadviseerde voorwaarden aan teruggave niet zien als beperkingen, legt historicus Matthias van Rossum uit aan NU.nl. Hij is medeopsteller van het advies. "Het uitgangspunt voor geroofd archief is teruggave, want roof is een vorm van onrecht. Dit advies betekent een grote verandering voor de rijksarchieven als het kabinet het opvolgt."
Historicus Coen van Galen heeft voor zijn onderzoek naar de voormalige Nederlandse koloniën Suriname en de Nederlandse Antillen veel gebruikgemaakt van archieven. De informatie die je eruit kunt halen is belangrijker dan de precieze inhoud van een archief, zegt hij tegen NU.nl.
"Archieven kunnen dus terug naar het land van herkomst, mits de inhoud online doorzoekbaar blijft en de archiefstukken goed bewaard kunnen worden."
Demissionair staatssecretaris wijst naar volgend kabinet
Het Nationaal Archief beheert het grootste deel van de archieven in bezit van de Staat. Na ophef over geroofde archiefstukken in tentoonstellingen vroeg de dienst in 2022 om duidelijkheid rond de omgang hiermee.
Een woordvoerder laat weten nog niet inhoudelijk te willen reageren op het advies. "Voor nu is de reactie op het rapport eerst aan de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap."
De demissionair staatssecretaris op die onderwerpen is Fleur Gräper-van Koolwijk. Haar woordvoerder laat aan NU.nl weten dat een uitgebreide inhoudelijke reactie op het advies er niet in zit omdat het kabinet demissionair is.
Ook in een brief aan de Tweede Kamer die Gräper-van Koolwijk half april verwacht te sturen, zal het demissionaire kabinet geen inhoudelijke knopen doorhakken. "Dat is aan een volgend kabinet."
