"Boeren zijn het slachtoffer van een honderdjarige ontwikkeling", vindt landbouwhistoricus Harm Zwarts. "Waarmee ik het dumpen van afval en asbest niet goedpraat. Zeer zeker niet."

Om dat toe te lichten, maken we een flinke sprong terug in de tijd: zo'n zestig tot zeventig jaar. De Tweede Wereldoorlog was net achter de rug en Nederlandse boeren hadden op dat moment nog kleine stukjes land, hielden niet al te veel dieren en gebruikten nauwelijks machines.

Waar voor veel mensen de levensstandaard omhoogging, bleven boeren achter, weet Zwarts. "Om mee te kunnen met die welvaartsgroei moest er simpelweg meer en tegen lagere kosten geproduceerd worden."

Mansholt zei letterlijk: voor een groot deel van jullie is geen toekomst in de landbouw.

Als toenmalig minister van Landbouw speelde Sicco Mansholt daar een belangrijke rol in. Hij pleitte voor schaalvergroting, meer productie en de inzet van machines. "Na de Tweede Wereldoorlog is de Nederlandse landbouw veramerikaniseerd", vertelt Zwarts, die voor de Rijksuniversiteit Groningen werkt.

"Mansholt zei letterlijk: voor een groot deel van jullie is geen toekomst in de landbouw. Dat leidde tot grote protesten, zoals we die nu ook zien", zegt Jeroen Candel, universitair hoofddocent Landbouw- en Voedselbeleid aan de WUR. "De boeren die over zijn, hebben de ratrace als het ware overleefd."

Boeren moesten steeds goedkoper produceren

Die ratrace ging ook in de jaren daarna door. "Vanaf de jaren tachtig en negentig kwam er veel druk vanuit met name de Verenigde Staten om de Europese markt te openen", zegt Candel. De Europese boeren werden toen nog beschermd tegen import van buitenaf, maar dat veranderde.

"Er ontstond steeds meer globalisering. Europese en dus ook Nederlandse boeren moesten steeds goedkopere producten aanleveren. Daar heeft de Nederlandse bevolking veel profijt van gehad", legt landbouwhistoricus Zwarts uit.

Maar boeren krijgen inmiddels met allerlei regels te maken. Het moet duurzamer, terwijl die kostprijs heel laag blijft. "Het is een onmogelijk dun koord waarop ze zich begeven", ziet Zwarts.

'Regels volgen elkaar in moordend tempo op'

Volgens de Land- en Tuinbouworganisatie (LTO) hebben boeren het gevoel dat de regels en voorschriften elkaar "in moordend tempo" opvolgen.

Veel van die regels zijn bedoeld om de waterkwaliteit te verbeteren. De EU ziet namelijk dat er door bijvoorbeeld het mestgebruik van boeren te veel stikstof of fosfaat in het water belandt.

Het stikstofoverschot in zowel water als op het land zorgt voor een grote druk op de natuur. Soorten die van veel voedingsstoffen leven, verdringen soorten die weinig voeding nodig hebben. Dat gaat dus ten koste van de biodiversiteit en daarmee ook onze leefomgeving.

Voor zogeheten NV-gebieden (met nutriënten verontreinigde gebieden) gelden steeds strengere regels. Zo mogen boeren komend jaar 20 procent minder mest uitrijden over hun land. De boeren moeten de overtollige mest tegen betaling laten ophalen. "Ze kunnen geen kant op met hun mest", zegt de LTO-woordvoerder. Ondertussen mogen boeren wel kunstmest inkopen en uitrijden.

'Boer kan extra kosten niet of nauwelijks doorberekenen'

Dergelijke wetgeving om de landbouwproductie te verduurzamen leidt vaak tot hogere kosten voor de boer. "Die kosten kan de boer niet of nauwelijks doorberekenen", zegt landbouweconoom Petra Berkhout aan de WUR.

Overigens vinden de LTO en ook Berkhout het logisch dat de boeren aan bepaalde eisen moeten voldoen. "Maar de voorwaarden schieten door in hun veelheid", zegt de landbouweconoom. "Ook zijn ze praktisch niet altijd uitvoerbaar."

Volgens universitair docent Candel moeten boeren inmiddels voor zo'n lage prijs produceren, dat ze nauwelijks ruimte hebben om te verduurzamen.

Minder mest uitrijden en kalenderlandbouw

Om de hoeveelheid stikstof in het water terug te dringen, moesten Nederlandse boeren vorig jaar al bufferstroken aanleggen. Dat betekent dat ze de laatste 3 meter tot aan de slootrand niet meer mogen bemesten.

Een andere methode om mest bij het water weg te houden, is kalenderlandbouw. Aardappeltelers met bepaalde typen grond moeten voor 1 oktober oogsten om daarna vanggewassen te planten. Dat kan gras zijn dat een deel van de overgebleven meststoffen uit de grond haalt.

Boeren die deze deadline niet halen, mogen voor straf minder mest uitrijden in het volgende seizoen. Tegenstanders van dit beleid stellen dat de oogst afhankelijk zou moeten zijn van het weer en niet van de kalender. Zo hadden de aardappels afgelopen najaar langer nodig om te groeien door het natte voorjaar.

Al jaren geen goede oplossing voor problemen

In zekere zin lopen boeren aan tegen problemen die al jaren om een oplossing vragen, zeggen Zwarts en Candel. "We willen wel concurreren op de wereldmarkt en goedkoop eten, maar wel op een schone manier of met minder stikstofuitstoot", zegt Zwarts.

Candel voegt daaraan toe: "Mansholt zag aan het einde van zijn carrière ook de keerzijde van het systeem dat hij heeft helpen creëren. Hij zag dat het leidde tot nieuwe problemen en waar we vandaag de dag nog steeds antwoorden op proberen te vinden."

Ook LTO ziet dat het voor zowel de landelijke overheid als de EU moeilijk is om die oplossingen te vinden. "De politiek roept al vier jaar dat er regelingen moeten komen voor de boeren die wél willen blijven, maar daar zien we nog weinig van. En op dit moment lijkt het alsof Brussel onze sector graag ziet krimpen", zegt de LTO-woordvoerder.

Boerenbelangengroepen zijn het invloedrijkst in Brussel

Maar Candel heeft niet het idee dat er in Nederland en de EU slecht naar boeren wordt geluisterd. "Paradoxaal genoeg kan het heel goed dat de individuele boer zich niet gehoord voelt, terwijl boerenbelangengroepen tot de invloedrijkste in Brussel en Den Haag behoren. Eigenlijk hebben die groepen aan de knoppen van het landbouwbeleid meegedraaid."

Candel: "Macron (Franse president, red.) en Von der Leyen (voorzitter Europese Commissie, red.) zijn echt bang dat het doorgaan van de boerenprotesten tot een slecht verkiezingsresultaat voor hen kan leiden. Ze willen er alles aan doen om het aantal boerenprotesten te laten afnemen."