Tbs-klinieken in Nederland zitten overvol. Doordat meer mensen de klinieken instromen dan uitstromen, zit het systeem muurvast. Het is geen uitzondering dat veroordeelden een jaar extra in de gevangenis zitten, omdat er geen plek voor ze is in de kliniek.

"Binnen de rechtspraak zegt niemand formeel dat een verband is aangetoond tussen het aantal tbs-opleggingen en de moord op Anne Faber, maar dat verband is niet te missen", vertelt tbs- en strafrechtadvocaat Job Knoester. Volgens hem zijn rechters en officieren van justitie zich na haar moord meer gaan verdiepen in tbs en beseften ze dat ze veel meer kunnen dan ze eerder dachten.

Zo werd lang gedacht dat rechters geen tbs konden opleggen als een verdachte psychologische onderzoek weigerde. Een deskundige adviseert op basis van dat onderzoek aan de rechter of tbs nodig is. Maar als een verdachte weigert mee te werken, betekent dat niet dat rechters geen tbs kunnen opleggen.

"Rechters zijn na Fabers dood meer gaan beseffen dat ze ook zelf een stoornis kunnen vaststellen als er geen advies ligt", aldus Knoester. "Bovendien denk ik dat rechters veel gretiger tbs gingen opleggen, omdat er angst heerste in de samenleving."

Hoe beslissen rechters zonder advies of tbs nodig is?

Maar de explosie in het aantal tbs-opleggingen na de moord op Faber is niet de enige reden dat tbs-klinieken nog altijd overstromen. Voor 2013 legden rechters minder vaak tbs op, waardoor er wat leegstand ontstond in klinieken. Toenmalig minister Fred Teeven (Justitie & Veiligheid) besloot daarop in 2013 drie klinieken te sluiten, terwijl deskundigen al waarschuwden voor een nieuwe instroomgolf. "Om die redenen zitten we nu met een enorm capaciteitsprobleem", aldus Knoester.

Ook tekort aan doorstroomplekken

De cijfers liegen er niet om. Op 12 oktober 2023 stonden 149 veroordeelden op de wachtlijst voor een plek in een tbs-kliniek, blijkt uit cijfers van het ministerie van Justitie en Veiligheid. Een gemiddelde wachttijd is er niet. Dat is afhankelijk van de problematiek en de kliniek. Maar het is inmiddels standaard dat veroordeelden in de gevangenis vastzitten en wachten op een plekje, terwijl ze hun celstraf allang hebben uitgezeten. Een jaar wachten is niets nieuws. "Sommigen wachten zelfs nog langer", vertelt Knoester.

In de tussentijd proberen tbs-klinieken wel iets te doen, vertelt Hyacinthe van Bussel, directeur van de forensische zorgaanbieder de Rooyse Wissel en voorzitter van TBS Nederland. "We proberen deze mensen voor te bereiden op tbs, maar een gevangenis leent zich niet voor een inhoudelijke behandeling."

Dat tbs'ers maar moeilijk kunnen doorstromen naar andere behandelplekken zorgt er ook voor dat de wachtlijst verder oploopt. "Als tbs-patiënten klaar zijn voor een volgende stap, kunnen ze doorstromen naar een andere passende plek, vaak in de reguliere ggz of verstandelijk gehandicaptenzorg. Maar ook daar is een tekort aan plekken", legt Van Bussel uit. "Twee jaar geleden zaten tbs-patiënten gemiddeld acht jaar en een maand in een tbs-kliniek, inmiddels is dat opgelopen tot negen jaar en vier maanden."

Ook zijn niet alle gemeenten en instellingen er even happig op om mensen op te nemen met het label tbs. Dat maakt de zoektocht naar een geschikte plek nog moeilijker. "Het systeem zit aan alle kanten verstopt", zegt Knoester.

Oplossingen bestaan, maar kosten tijd

Maar wat biedt überhaupt een oplossing? "Er moet structureel geïnvesteerd worden in capaciteit: gebouwen en personeel", vindt Knoester. Bovendien moet er volgens Van Bussel gekeken worden naar andere mogelijkheden. "Tbs-patiënten worden ouder en sommigen hebben daardoor verpleegkundige zorg nodig. We kijken nu bijvoorbeeld of we voor deze groep iets kunnen regelen, zodat we wat meer ruimte creëren in de kliniek."

"Daarnaast moeten we eigenlijk zorgen dat de uitbreiding die we doen hybride is", stelt Van Bussel. "Zo kunnen we zelf het beveiligingsniveau in de klinieken opschalen en afschalen en zijn we niet direct gebonden aan andere plekken in de forensische zorg." Het aantal tbs-opleggingen zal altijd blijven schommelen, legt Van Bussel uit, "maar dan kunnen we in ieder geval flexibeler omgaan met de situatie."

Op korte termijn moeten rechters volgens Knoester hun verantwoordelijkheid nemen. "Als je weet dat het systeem zo verstopt zit, moet je tbs reserveren voor de zware gevallen. Een algehele oplossing vraagt iets van alle betrokkenen."