NU+ Nederlandse schatten bestaan, maar zijn speld in een verboden hooiberg
Onderwaterarcheoloog Martijn Manders is verbonden aan de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed en hoogleraar aan de Universiteit Leiden. Hij zag de afgelopen week met lede ogen aan hoe Ommeren werd overspoeld door schatzoekers: mensen die hopen een nazischat in het Betuwe-stadje te vinden.
"Je mag ook nooit zomaar zoeken op een privéterrein. Daarvoor moet je bij de eigenaar om toestemming vragen. En op plekken waar het wél mag, is het dan weer niet toegestaan dieper dan 30 centimeter te graven."
Op zee is duiken naar potentiële verborgen schatten in scheepswrakken ook geen optie. "Het is daar zelfs verboden de bodem op wat voor manier dan ook te beroeren als men kan vermoeden dat er een historisch object ligt."
Zijn er überhaupt schatten te vinden?
Maar als een enthousiasteling alle regels respecteert, zijn er dan überhaupt veel (goud)schatten in de Nederlandse bodem te vinden?
Er is zeker een kans dat zich in Nederland in de grond nog kostbaarheden bevinden, stelt architectuurhistorisch onderzoeker Dirk Jan de Vries. "Het heeft weinig nut om met je detector op een willekeur plek te gaan staan in de hoop dat je iets vindt. Maar in de geschiedenis zijn er genoeg mensen geweest die - zeker als er gevaar dreigde - zaken hebben begraven. Het zal ook vaker gebeurd zijn dat de paar mensen die wisten waar de spullen lagen, in de strijd of bij een overval zijn overleden."
Archeologen zijn daarom ook altijd als eerste aan zet als er nieuwe huizen worden gebouwd. Zij moeten bepalen of er zich in de aarde niet nog iets kan bevinden wat onderzocht moet worden.
"Professionele archeologen gaan altijd op zoek naar een grotere context", legt De Vries uit. "Hebben op deze plek al eerder mensen gewoond van wie we nog sporen kunnen aantreffen? Is hier al eerder puin gevonden dat kan duiden op een leefgemeenschap in het verre verleden?"
Het bekendste 'schattenschip' is de Lutine
In Nederlandse wateren - waar schatzoeken dus ten strengste verboden is - is de kans op het vinden van waardevolle spullen klein, aldus maritiem archeoloog Manders. "Er zijn natuurlijk in de wereldzeeën wel scheepswrakken met edelmetalen aan boord - de San Jose voor de Colombiaanse kust is vermoedelijk het bekendste voorbeeld. Natuurlijk spreekt dat tot de verbeelding."
Het enige scheepswrak in deze categorie voor de Nederlandse kust is de Lutine. Die verging in 1799 bij Terschelling met goud en zilver aan boord. Volgens de overlevering zouden er nog edelmetalen aan boord kunnen liggen.
"We weten ongeveer de plek waar hij zou moeten liggen", vertelt Manders. "Maar ongeveer de plek weten, is de plek níét weten. Bovendien is het wrak bij een poging spullen van boord te halen in 1938 volledig naar z'n grootje gebaggerd. De stukken hout vlogen in het rond."
Dirk Bruin woont op Vlieland en is al veertig jaar fervent jutter. In het verleden dook hij ook naar wrakken. Bruin is een van de Nederlanders die ooit goud vond bij het schatgraven op zee. Dat gebeurde tijdens het duiken naar een oud Duits vrachtschip uit 1884 voor de kust van Vlieland, zo'n twintig jaar geleden.
"Het waren oude Engelse ponden", vertelt hij enthousiast. "In totaal drie ons aan goud. We hebben dat toen verdeeld onder de jongens met wie we waren - iedereen een paar muntjes."
Een van de gouden munten die Dirk Bruin vond tijdens het wrakduiken. | Beeld: Dirk Bruin'Verhaal is belangrijker dan geld'
Bruin piekerde er niet over de muntjes om te laten smelten. "Het levert je financieel nauwelijks iets op. Het is veel leuker om ze te bewaren als aandenken. Ik heb er een paar geschonken aan het Wrakkenmuseum op Terschelling en een paar liggen thuis in een vitrine. Het verhaal is voor mij veel belangrijker dan het geld."
Ook historicus Dirk Jan de Vries juicht het toe dat het zoeken naar vermeende schatten mensen op het spoor zet van prachtige verhalen uit de Nederlandse historie. "Wat mij betreft is het altijd aan te moedigen als mensen zich in de geschiedenis verdiepen."
Daar kan hoogleraar Manders zich ook wel in vinden, mits geïnteresseerden wel de regels eerbiedigen. Hij roept mensen vooral op zich aan te sluiten bij archeologische verenigingen. "Daar werken wij als wetenschappers vaak mee samen. Omdat daar mensen bij zitten die weten wat ze doen, maar ook omdat we met de verenigingen goede afspraken kunnen maken."
Universiteiten, archeologische bedrijven en instituten roepen het publiek ook regelmatig op om mee te doen. "Je kunt dan bijvoorbeeld meehelpen bij een opgraving of bij het in kaart brengen van gebieden."
