De Nationale Indiëherdenking ter gelegenheid van het einde van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog is maandag voor het eerst gehouden met een prominente rol voor de voormalige kolonie Indonesië. Premier Mark Rutte was bij de ceremonie bij het Indisch Monument in Den Haag aanwezig namens het kabinet.

Elk jaar worden op 15 augustus alle slachtoffers van de Japanse bezetting van Nederlands-Indië tijdens de Tweede Wereldoorlog herdacht. De Duitse bezetters in Nederland gaven zich op 5 mei 1945 over, waardoor Nederland jaarlijks op die dag Bevrijdingsdag viert. Een dag eerder, op 4 mei, staat ons land tijdens Dodenherdenking stil bij alle oorlogsslachtoffers sinds de start van de Tweede Wereldoorlog.

Maar Duitslands bondgenoot Japan besloot pas op 15 augustus om zich over te geven. Dat was dus ruim drie maanden na de Duitse capitulatie. Dat gebeurde nadat de Amerikanen atoombommen op Hiroshima en Nagasaki hadden laten vallen.

Onder anderen premier Rutte, staatssecretaris Maarten van Ooijen (Volksgezondheid) en de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer waren in Den Haag aanwezig bij de Nationale Indiëherdenking. Rutte en Van Ooijen legden namens de Rijksministerraad een krans bij het Indisch Monument.

De ambassadeur van Indonesië deed dit jaar voor het eerst hetzelfde namens de voormalige Nederlandse kolonie. "Dat de Indonesische ambassadeur een prominente rol heeft gekregen tijdens de herdenking, lijkt mij een heel belangrijke stap naar een inclusievere herdenking", zegt historicus en Indonesië-expert Anne-Lot Hoek daarover tegen NU.nl.

Deel Indische gemeenschap oneens met grotere rol Indonesië

Een deel van de Indische gemeenschap in Nederland was niet blij met de prominente rol voor Indonesië. De voorzitter van Federatie Indische Nederlanders (FIN) stapte uit protest op. FIN vond de aanwezigheid van Indonesië ongepast, omdat het land geen excuses heeft aangeboden voor het geweld van Indonesische kant tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog (1945-1949).

Directeur Rocky Tuhuteru van welzijnsorganisatie stichting Pelita legde namens de burgerslachtoffers een krans. Bonnie Lelieveld-van der Zee deed dat namens de militaire slachtoffers. De organisatie van de Herdenking laat aan NU.nl weten bewust te kiezen voor kransleggingen namens alle slachtoffers in plaats van hun verschillende achtergronden.

Voorafgaand aan de kransleggingen door verschillende organisaties hield onder anderen nabestaande Beau Schneider een voordracht. De ceremonie werd afgesloten met een defilé langs het Indisch Monument. De Herdenking was live te volgen op NPO1.

Rutte legt krans tijdens Nationale Indiëherdenking in Den Haag
59
Rutte legt krans tijdens Nationale Indiëherdenking in Den Haag

Herdenkingsplek ging na klachten 's middags al open voor publiek

De herdenking was voor het eerst 's avonds. Sommige trouwe bezoekers aan de Herdenking waren ontevreden over dat latere tijdstip. "Ik realiseer me dat dit voor ouderen die gewend waren aan de middag lastig is", zei voorzitter van de organisatie Thom de Graaf daarover.

Daarom stelde de organiserende Stichting Nationale Herdenking 15 augustus 1945 het veld waar de Herdenking zou plaatsvinden al om 17.00 uur open voor belangstellenden. Die konden daardoor al eerder bloemen leggen en elkaar ontmoeten.

De Eerste en Tweede Kamer herdachten de slachtoffers zondag. Voorzitter van de Tweede Kamer Vera Bergkamp hield toen een toespraak. Samen met Eerste Kamervoorzitter Jan Anthonie Bruijn legde ze daarna namens het parlement een krans bij de Indische plaquette in het gebouw van de Tweede Kamer.

Nabestaanden stonden ook stil bij bloedige Onafhankelijkheidsoorlog

Een aantal nabestaanden van de slachtoffers benadrukten tijdens de Herdenking dat twee dagen na de Japanse overgave de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog uitbrak. Inwoners van de Nederlandse kolonie riepen op 17 augustus 1945 de onafhankelijke republiek Indonesië uit.

Nederland accepteerde de onafhankelijkheid niet en stuurde militairen om de kolonie weer onder controle te krijgen. Vervolgens volgde een zeer gewelddadige periode, die naar schatting ruim 100.000 Indonesiërs en zo'n vijfduizend Nederlandse militairen het leven kostte.

Nederland richtte onder meer een stelsel van martelkampen op in de kolonie. Nederlandse troepen executeerden inwoners van het land zonder proces. Onderzoek toonde in februari aan dat Nederland structureel en extreem geweld gebruikte.

De onderzoeksleider noemde het geweld drie dagen na het verschijnen van het onderzoeksrapport oorlogsmisdaden. Dat gebeurde nadat Indonesië-experts, onder wie Hoek, via NU.nl kritiek hadden geuit op de in hun ogen "vage" term 'extreem geweld'.

Ondanks het Nederlandse structurele geweld lukte het ons land niet om Indonesië opnieuw te bezetten. Op 27 december 1949 accepteerde Nederland dat de kolonie definitief onafhankelijk was.