Institutioneel racisme bij fraudedienst van de fiscus: dit was er aan de hand
Door NU.nl30 mei 2022 om 21:17
De Belastingdienst deed soms aan institutioneel racisme toen hij probeerde fraude aan te pakken met een 'zwarte lijst'. Dat heeft het kabinet maandag erkend. Onschuldige mensen belandden vanwege bijvoorbeeld hun nationaliteit op die lijst en dat bleef niet zonder gevolgen. Dit was er aan de hand.
Allereerst: de 'zwarte lijst'-kwestie moet je niet verwarren met het toeslagenschandaal. Maar de kwestie doet er wel aan denken. Burgers werden ongelijk behandeld en onterecht als 'verdacht' gezien.
De Belastingdienst zette tot februari 2020 mensen met een bepaalde nationaliteit of andere 'verdachte' omstandigheid op een zwarte lijst. Deze zogenoemde Fraude Signalering Voorziening (FSV) bevatte ongeveer 270.000 namen.
De personen of ondernemers op de zwarte lijst werden er onterecht uitgepikt omdat de Belastingdienst dacht dat ze sneller fraude zouden plegen. De overheid noemt het gebruik van de fraudelijst nu verkeerd.
Personen die op de fraudelijst staan, konden daar last van hebben, terwijl ze helemaal geen fraude pleegden. De Belastingdienst zegt dat sommige personen bijvoorbeeld geen regeling kregen om in termijnen te betalen als ze in financiële problemen kwamen door een belastingaanslag.
Als je in de schuldsanering terechtkomt, kan die extra soepel worden ingericht door te proberen afspraken te maken met je schuldeisers zonder dat een rechter uitspraak doet. Maar dat gold niet voor personen die op de fraudelijst stonden.
De door de Belastingdienst als 'verdacht' aangemerkte personen wisten niet dat ze op de FSV-lijst stonden. Hun privacy werd via de lijst geschonden omdat hun gegevens te lang werden bewaard en waren in te zien door te veel personen. Sommige mensen op de lijst waren minderjarig.
Zo kon je op de zwarte lijst van de Belastingdienst belanden:
De Belastingdienst zag mensen met bepaalde nationaliteiten als risico.
Je kon ook een 'kruisje' achter je naam krijgen als je geld had gedoneerd aan een moskee.
Was je tussen de 18 en 35 jaar, man, single en verdiende je goed? Dan viel je ook binnen een profiel dat volgens de Belastingdienst verdacht was.
In minimaal twee gevallen stond dat je juist níét verdacht was als je een Nederlandse achtergrond had. Het ging daarbij om hoge giften aan bepaalde organisaties.
Je kon ook op de lijst komen nadat iemand de Belastingdienst een tip had gegeven over jou.
Of als instanties informatie over je opvroegen, zoals het UWV.
Ook wanneer je 'opviel', bijvoorbeeld uit een steekproef bleek dat jouw aangifte anders was dan 'gemiddeld', kon je op de lijst belanden.
Het kabinet erkent dat er met deze werkwijze sprake was van institutioneel racisme. Maar tegelijkertijd draaien de bewindslieden om de verantwoordelijkheid en gevolgen voor eventuele slachtoffers heen. Staatssecretaris Marnix van Rij (Fiscaliteit en Belastingdienst) wil namelijk (nog) niet erkennen dat er ook sprake van was 'directe discriminatie'. "Of hiervan sprake is, moet per geval (of groep van vergelijkbare gevallen) worden beoordeeld en vastgesteld."
Dat verschil is belangrijk, want voor directe discriminatie kunnen mensen strafrechtelijk vervolgd worden en voor institutioneel racisme niet. Volgens Van Rij zat er ook "geen beleid achter" en werd "zonder kwade trouw" gewerkt.
De staatssecretaris benadrukte ook dat het niet bij de hele fiscus speelde. Het ging om de handelswijze van "een aantal medewerkers".
Van Rij heeft volgens de NOS beloofd om te kijken naar een schadevergoeding voor mensen die op de lijst staan.
Bij institutioneel racisme ligt dit ingewikkelder. Dit begrip is niet verankerd in de wetgeving.
Wat is institutioneel racisme?
Er is geen wettelijke definitie voor institutioneel racisme. Het is ook niet bij wet verboden.
Er is volgens het College voor de Rechten van de Mens sprake van institutioneel racisme als het gaat om "typisch ingebakken, structurele mechanismen, procedures, gewoontes of gedragsvormen, die in veel verschillende verschijningsvormen kunnen voorkomen en vaak op indirecte, soms lastig herkenbare wijze een nadeel opleveren voor bepaalde groepen mensen op grond van hun afkomst".
Mensen die vermoeden dat ze op de fraudelijst staan, kunnen aan de Belastingdienst vragen om te mogen zien welke informatie over hen is opgeslagen. De fraudelijst wordt nu niet meer gebruikt, benadrukt de Belastingdienst na vragen van NU.nl.
