Hoofdofficier van justitie Michiel Zwinkels maakt zich zorgen over de ondermijning van de rechtsstaat door bedreigingen en intimidaties van antioverheidsactivisten en complotdenkers. In 2020 steeg het aantal bedreigingszaken tegen politici dat voor de rechter werd gebracht van 15 naar 43 en volgens Zwinkels bood vorig jaar eenzelfde beeld. Definitieve cijfers zijn nog niet bekend. "Ik zie een glijdende schaal. We moeten waakzaam zijn. Het is nodig om daarover het debat te voeren", zegt hij tegen NU.nl.

"Het is belangrijk dat we als samenleving zeggen: tot hier en niet verder", zegt Zwinkels. Hij is tevreden over de uitspraak van de politierechter in de zaak van 'fakkelman' Max van den B. Afgelopen woensdag werd hij veroordeeld tot zes maanden onvoorwaardelijke gevangenisstraf voor het bedreigen van minister Sigrid Kaag. Eline van 't N., die de actie filmde, kreeg vier maanden onvoorwaardelijk.

Hoofdofficier Zwinkels gaf leiding aan het onderzoek naar de bedreiging van Kaag. Hij maakt zich zorgen over de radicalisering van complotdenkers en corona-activisten en spreekt van een glijdende schaal.

Van den B. zei in de rechtszaal dat hij voor 100 procent achter zijn daden blijft staan. Hoe moet het verder als hij vrijkomt?

"Dat baart ons zorgen. Vandaar ook het contactverbod en het gebiedsverbod naast de onvoorwaardelijke gevangenisstraf. Op iedere overtreding van het contactverbod staat een week cel. Hopelijk helpt deze stok achter de deur hem op het rechte pad te houden."

Door complotdenkers en antioverheidsactivisten worden via sociale media adressen van ministers en anderen gedeeld. Wat kunnen jullie daartegen doen?

"Op dit moment is een wetsvoorstel in behandeling dat het verspreiden van adressen met het doel om te intimideren strafbaar maakt, het zogenoemde doxing. Dat is belangrijk. Je ziet dat politici, wetenschappers en journalisten door die huisbezoeken bang zijn zich uit te spreken in het maatschappelijke debat. Daardoor worden de democratie en rechtsstaat ondermijnd. Dat is funest voor onze samenleving."

Hoe ernstig is dit probleem?

"Activisten gaan steeds verder, waarbij mensen steeds vaker thuis worden lastiggevallen. In Nederland kan iedereen zijn of haar geluid laten horen, er is vrijheid van meningsuiting, recht op demonstratie, dat is zeker in deze tijd erg belangrijk. Maar als dat overgaat in beledigen, dreigen, opruien met geweld en intimidatie, dan passeer je een grens."

De Duitse minister van Binnenlandse Zaken overweegt Telegram te verbieden, omdat door uitingen in chatgroepen de rechtsstaat wordt ondermijnd. Moet die discussie hier ook worden gevoerd?

"Dat is voor mij nog niet aan de orde, gezien de beperkte ervaringen tot nu toe. Het is wel belangrijk dat socialemediabedrijven hun verantwoordelijkheid blijven pakken ten aanzien van strafbare content."

Complotdenkers Bodegraven in cel, rust teruggekeerd

Vorig jaar liepen de gemoederen op nadat complotdenkers hadden beweerd dat in Bodegraven sprake was van een pedonetwerk dat jonge kinderen zou hebben vermoord. In de Zuid-Hollandse gemeente legden activisten bloemen op graven van vermeende slachtoffers en werden mensen bedreigd. Voor de beweringen was geen enkel bewijs.

Bij het OM kreeg de zaak hoge prioriteit. Justitie onderscheidt drie categorieën. Allereerst de volgers, onder wie twee vrouwen die Van Dissel bedreigden en daarvoor werden veroordeeld tot onvoorwaardelijke gevangenisstraffen van enkele weken. Ook werd een organisator aangepakt: de beheerder van het kanaal waar de complottheorieën werden verspreid kreeg zes maanden cel, waarvan drie maanden voorwaardelijk.

De drie hoofdfiguren die via YouTube in het zogenoemde Red Pill Journaal een stroom aan totaal onbewezen complottheorieën verkondigden, zitten inmiddels ook vast. Joost K. en Wouter R. worden op last van de rechter onderzocht in het Pieter Baan Centrum. Micha K., die een lange geschiedenis heeft als complotdenker, zit in Noord-Ierland vast in afwachting van uitlevering aan Nederland.

Zwinkels: "Door die dagelijkse uitzendingen werden mensen meegezogen. We vonden dat we fors moesten optreden, omdat ze een groot bereik hadden en mensen daadwerkelijk tot acties overgingen."

Zijn de bedreigingen in de Bodegraven-zaak gestopt nu de hoofdfiguren vastzitten?

"Je ziet dat het rond deze groep rustig is. We hebben een grens getrokken. Een aantal verdachten verklaarde bij de rechter met het bedreigen en opruien te ver te zijn gegaan. Of dat iets is wat ze nu zeggen voor de rechter of dat het blijvend is, dat is afwachten."

In oktober haalden jullie twee Telegram-kanalen uit de lucht waar complotdenkers in deze zaak actief waren. Dat was voor het eerst. Hoe is dat gelukt?

"Daar ga ik niks over zeggen. We hebben met Telegram een partij die niet meewerkt, maar toch hebben we een manier gevonden om deze chatgroepen uit de lucht te halen. Daar wil ik het bij laten."

Zijn er door de coronapandemie nou meer bedreigingen tegen politici dan daarvoor?

"'We brengen meer mensen voor de rechter, 2020 liet al een aanzienlijke stijging zien van 15 naar 43 zaken. Datzelfde beeld bood het vorige jaar. We hebben daar ook echt de focus op. Meelopers zijn vaak sociaal geïsoleerd en brengen veel tijd door op het internet. In de Telegramgroepen is de constante boodschap: we worden bedonderd en het zou goed zijn als er mensen zouden opstaan. Het zijn onzekere tijden en volgers worden meegezogen in een verhaal waar ze niet meer uit komen en waar ze steeds sterker in gaan geloven."

Minister De Jonge ziet een verband tussen dreigementen en uitspraken van politici van Forum voor Democratie. Kijken jullie naar een mogelijk verbod van een partij als Forum?

"Wat door politici wordt gezegd, heeft zeker zijn effect op de toon van het maatschappelijk debat. Dat geldt overigens niet alleen voor Forum. Politieke discussies moet je op de eerste plaats aan de politiek laten. Het strafrecht markeert de absolute ondergrens. Het antwoord is dus nee."