Ook aan de vrijheid van meningsuiting zit volgens experts een grens

Door Robbert van der Linde
16 dec 2021 om 14:31

Door recente uitspraken van onder anderen Erica Renkema en Thierry Baudet is de discussie over de vrijheid van meningsuiting in Nederland weer hoog opgelaaid. In een democratische rechtsstaat moet je kunnen zeggen wat je vindt, maar er zijn wel degelijk grenzen, zeggen experts tegen NU.nl.

De vrijheid van meningsuiting is in Nederland vastgelegd in artikel 7 van de Grondwet. Dit recht is ook opgenomen in andere internationale verdragen, zoals artikel 10 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Toch zorgt de interpretatie van die artikelen altijd weer voor discussie.

"Het is moeilijk om van tevoren te zeggen wat precies wel en niet mag", zegt Marloes van Noorloos, universitair hoofddocent strafrecht aan Tilburg University. Volgens haar moet alleen in een uiterst geval de afweging gemaakt worden door een rechter.

"Niet alles wat onwenselijk is, is ook strafbaar. En dat moet ook niet, want een groot deel van het maatschappelijk debat moet gewoon gevoerd kunnen worden, totdat men echt te ver gaat. Het is zeker niet zo dat de vrijheid van meningsuiting iemand altijd vrijpleit."

Ook Frederik Zuiderveen Borgesius, hoogleraar ICT en recht aan de Radboud Universiteit, meent dat elke uitspraak die discussie oplevert op zich bekeken moet worden.

"Zo'n ingewikkelde discussie is niet met een slogan samen te vatten. In sommige gevallen gaat het overduidelijk te ver, maar de discussie is vaak juist het hevigst bij randgevallen. Rechters zijn heel voorzichtig met meningen verbieden, en dat hoort ook in een democratische rechtsstaat. Maar in bepaalde gevallen mag de vrijheid van meningsuiting ook ingeperkt worden om de democratie te beschermen."

Dit valt niet onder de vrijheid van meningsuiting:

Het beledigen van groepen mensen.
Het aanzetten tot geweld of het plegen van een strafbaar feit.
Het aanzetten tot haat, discriminatie of geweld tegen mensen vanwege hun ras, godsdienst, levensovertuiging, seksuele geaardheid of handicap.
Smaad, laster en belediging van een individu.

Verschil tussen burger en politicus

Renkema, bekend van het televisieprogramma Chateau Meiland, veroorzaakte veel ophef door in haar biografie onder meer boerka dragende moslima's te vergelijken met pinguïns. In het boek zegt ze ook dat de islam "heel veel ellende" brengt. Als gevolg van die uitspraken zetten meerdere bedrijven hun samenwerking met de familie Meiland stop.
Baudet vergeleek de coronamaatregelen van het demissionaire kabinet meerdere malen met de Jodenvervolging tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hij werd daarvoor in een civiele zaak voor de rechter gedaagd door Joodse belangenorganisaties. Woensdag bepaalde de rechter dat de Forum voor Democratie-leider al zijn uitingen met de Holocaustvergelijking van sociale media moest halen. Dat deed Baudet een dag later.

"Een verschil tussen politicus en burger staat niet specifiek in de wet, maar het wordt vaak wel meegewogen door de rechter", aldus Van Noorloos."Baudet is een parlementariër en moet vrij aan het debat kunnen deelnemen. Maar politici hebben een groot bereik. Dan kan het eerder consequenties hebben als je heftige uitspraken doet."

Zuiderveen Borgesius vindt dat van politici meer verantwoordelijkheid verwacht mag worden. "Aan de andere kant verdienen juist politici meer bescherming dan commerciële partijen, omdat zij een belangrijke rol hebben in onze democratie."

Van Noorloos wijst erop dat Renkema als bekende persoon een groot bereik heeft, net als Baudet. "Beiden plaatsen hun uitspraken binnen het maatschappelijke debat, maar binnen dat debat mag ook niet alles. Dan kan het meespelen of iemand een groot bereik heeft."

Bekijk de uitspraak van de rechter in kort geding tegen Baudet

'Schaamteloos en lomp, maar niet verboden'

Beide experts benadrukken dat Baudet niet strafrechtelijk is vervolgd en veroordeeld, omdat het een civiele zaak betrof en er geen sprake was van een aangifte. Tegen Geert Wilders werd bijvoorbeeld wel aangifte gedaan toen hij zijn beruchte "minder Marokkanen"-uitspraak deed. De PVV-leider werd in 2016 schuldig bevonden aan groepsbelediging en het aanzetten tot discriminatie, maar vrijgesproken van aanzetten tot haat.

"Bij strafzaken zijn er meer concrete regels over wat voor uitingen verboden zijn", legt Van Noorloos uit. "Het civiel recht betreft burgers onderling. Daar is het wat meer open en afhankelijk van omstandigheden." Dat Renkema en Baudet (nog) niet strafrechtelijk vervolgd worden voor hun uitspraken, toont aan wat voor zwaar middel het is. De grens is zelden eenvoudig aan te geven.

"De uitspraak van Renkema over pinguïns is in principe wel een beledigende uitspraak, maar gaat die dan over moslims in het algemeen?", vraagt Van Noorloos zich af."Elke uiting moet in een bredere context gezien worden. Ze zei een breder punt over vrouwenrechten te willen maken. Bij Baudet is er een breder kader van soortgelijke uitspraken. Hard protesteren tegen de coronamaatregelen mag natuurlijk, maar horen dit soort vergelijkingen er dan bij?"
Zuiderveen Borgesius: "Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens zegt expliciet dat de vrijheid van meningsuiting ook geldt ook voor uitspraken die bedoeld zijn to shock, offend and disturb (schokkend, beledigend en storend zijn, red). Wat Renkema en Baudet hebben gezegd, kan lomp, schaamteloos en niet erg beschaafd genoemd worden, maar dat maakt het nog niet verboden. Je hoeft het niet overal mee eens te zijn, maar in een democratie moeten we tegen een stootje kunnen."

NUjij-reacties

Reacties op dit nieuwsbericht632 reacties