Een demonstratie tegen de plannen voor de 2G-maatregel draaide vrijdagavond in Rotterdam uit op rellen. De daaropvolgende avonden was het in andere delen van het land eveneens onrustig op straat. Hoewel rellen niet altijd te voorkomen zijn, draait de beste aanpak volgens experts om het credo 'voorkomen is beter dan genezen'.

De belangrijkste bijdrage aan het de-escaleren van rellen wordt ver van tevoren al geleverd in de wijken, zegt Marie Lindegaard. Zij is bijzonder hoogleraar Dynamics of Crime and Violence aan de Universiteit van Amsterdam en senior onderzoeker bij het Nederlands Studiecentrum Criminaliteit en Rechtshandhaving (NSCR)

"Een actief netwerk van vrijwilligers, die allerlei activiteiten in de buurten en wijken organiseren. Die benutten dat om contact te maken met de jongeren", aldus Lindegaard, die eerder onderzoek deed naar de avondklokrellen in Amsterdam. "Toen zagen we hoe effectief het was dat er mensen op straat waren die de jongeren al kenden en met hen in gesprek gingen."

Jacquelien van Stekelenburg, hoogleraar Sociale verandering en conflict aan de Vrije Universiteit Amsterdam, spreekt van "voorkomen in tijden van vrede". Zij wijst eveneens op de preventieve rol van de sociale netwerken. "De jongerenwerkers, wijkmedewerkers en wijkagenten hebben in de gaten wat er speelt in de wijk en bij wie."

Rotterdamse ondernemers maken schade op na rellen
45
Rotterdamse ondernemers maken schade op na rellen

Het opbouwen van een persoonlijke band helpt ook als de groep zich al gevormd heeft. Daarbij is het effectiever als demonstranten niet als groep benaderd worden, maar individueel.

Van Stekelenburg geeft de zogenoemde vredeseenheid van de Amsterdamse politie als voorbeeld. "Leden daarvan gaan tijdens demonstraties een op een praten met mensen. 'De relschopper' als zodanig bestaat niet, je moet de mensen als individuen blijven zien."

Lindegaard omschrijft een tussenfase, waarin een menigte vooral kijkt wat de politie doet. "In die fase kan er door de politie nog toenadering gezocht worden, dat werkt dan het best. Een lange relatie is dan niet per se nodig, een beetje aandacht kan al veel uitmaken. Zoiets simpels als een samen een sigaret roken of lullen over het weer of voetbal, kan al heel effectief zijn om te de-escaleren."

Bij dreigende escalatie moet de politie snel optreden. De eerste relschoppers die bijvoorbeeld met stenen of vuurwerk gaan gooien, moeten er direct uitgehaald worden. Dat voorkomt dat anderen hun voorbeeld gaan volgen.

"De rotte appels eruit halen, werkt ontmoedigend", zegt Lindegaard. "Als dat niet gebeurt, volgen er meer die hetzelfde gaan doen. Dan escaleert het alleen maar verder. De politie moet duidelijk maken niet van plan te zijn om dat te laten gebeuren. Voor die eerste aanstichters is contact dan geen optie meer."

Ook bij een beginnende escalatie hebben de ordehandhavers profijt van een eerdere dialoog, zegt Van Stekelenburg. "Dat vergroot namelijk ook de kans op het snel identificeren en apart zetten van de echte amokmakers. Die moet je dan in het busje gooien en wegnemen uit de situatie."

Rutte: 'Deze rellen hadden niets met demonstreren te maken'
73
Rutte: 'Deze rellen hadden niets met demonstreren te maken'

Begrip en empathie zijn effectiever dan ferme uitspraken om herhaling te voorkomen. Beide hoogleraren vinden het daarom onverstandig dat demissionair premier Mark Rutte maandag sprak van "idioten".

"Zoiets kan als geuzennaam worden gezien", denkt Van Stekelenburg. "Daarnaast kunnen de betrokkenen het zien als een bevestiging van hun vermoeden dat de overheid al weinig vertrouwen in hen heeft. Het wantrouwen richting de overheid wordt dan alleen maar sterker."

Lindegaard pleit voor meer aandacht voor de frustraties van demonstranten. "Die mensen worden niet wakker met de gedachte 'vandaag ga ik rellen'. Het komt altijd door een dynamiek, en die dynamiek kan je voorkomen. En dan moet je ze niet benaderen als idioten."

"Uit onderzoek blijkt dat we er meer aan hebben om te proberen te begrijpen waarom mensen dit doen. Empathie uitstralen is niet hetzelfde als goedpraten. Rutte kan ook zeggen dat hij de frustratie begrijpt. En dan niet alleen aan het begin van een persconferentie, maar ook na gebeurtenissen zoals de afgelopen dagen."