De opvanglocaties voor asielzoekers in Nederland zitten overvol. Hoewel er nieuwe tijdelijke plekken zijn aangewezen, blijft de vrees voor een situatie van crisisnoodopvang bestaan. Vier vragen over het tekort aan asielopvang in Nederland.

1. Wat is er aan de hand?

Kort gezegd: Nederland heeft te weinig locaties om asielzoekers op te vangen. Daardoor zit bijvoorbeeld het aanmeldcentrum in Ter Apel overvol en moeten de mensen daar al enige tijd op stretchers, stoelen of zelfs op de grond slapen.

Het ministerie van Justitie en Veiligheid is samen met de betrokken partijen naarstig op zoek naar nieuwe (nood)opvanglocaties. Daarvoor wordt niet alleen de hulp van gemeenten ingeroepen, maar ook die van de veiligheidsregio's. Dat zorgde ervoor dat in de afgelopen maanden door het hele land al meerdere locaties zijn geopend. Toch zijn er nog niet genoeg opvangplekken.

Het Centraal Orgaan asielzoekers (COA) liet in september weten nog vierduizend plekken nodig te hebben. Inmiddels zijn daar al zo'n drieduizend van ingevuld. Het COA is blij met de extra plekken, maar heeft er nog meer nodig."We zitten nog steeds overal op 100 procent, we hebben geen enkele extra ruimte", vertelt een woordvoerder.

Een overzicht van de op vrijdag 22 oktober bekende opvanglocaties

Een overzicht van de op vrijdag 22 oktober bekende opvanglocaties
Een overzicht van de op vrijdag 22 oktober bekende opvanglocaties

2. Hoe kon dit gebeuren?

Dat de azc's nu zo vol zitten, heeft te maken met verschillende factoren. Ten eerste wonen zo'n elfduizend statushouders - een derde van het totale aantal azc-bewoners - nog in de reguliere opvangcentra. Asielzoekers die een verblijfsvergunning krijgen, moeten eigenlijk doorstromen naar een passende woning.

Dat er nog zoveel statushouders in azc's verblijven, komt onder meer doordat de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) sinds april 2020 een grote achterstand van asielaanvragen heeft weggewerkt. De statushouders hebben recht op een woning, maar vanwege de woningcrisis kunnen zij nog niet doorstromen. Veel gemeenten hebben tegen NU.nl gezegd dat zij statushouders versneld elders proberen te huisvesten om plekken vrij te maken in de azc's.

Daarnaast komen er sinds de zomer, na ruim een jaar van beperkte instroom door de coronacrisis, weer meer asielzoekers naar Nederland. Dit gaat bijvoorbeeld om nareizigers: familieleden van mensen die hier al verblijven. Ook zijn na de val van Kaboel Afghaanse evacués naar ons land gekomen.

Verder is er al langere tijd niet voldoende buffercapaciteit. Al voor de coronacrisis trok het COA vaak aan de bel, omdat de reguliere opvang vol zat. Zo werden al regelmatig mensen opgevangen in de Zeelandhallen in Goes. Voor reguliere opvanglocaties worden met gemeenten contracten voor vijf jaar afgesloten. Slechts twee derde van deze contracten wordt echter verlengd.

Het is dus elk jaar weer een opgave om nieuwe locaties te vinden. In 2015 en 2016 (tijdens de vluchtelingencrisis) waren er veel meer locaties. Maar deze centra zijn gesloten nadat het aantal asielzoekers was teruggelopen. Doorgaans gaan leegstaande opvangcentra namelijk dicht.

Wie is wie?

  • Asielzoeker: iemand die in een ander land bescherming (asiel) aanvraagt en hoopt te mogen blijven. Bijvoorbeeld vanwege de onveiligheid of armoede in zijn eigen land.
  • Vluchteling: iemand die uit zijn eigen land is gevlucht uit gegronde vrees voor geweld of vervolging daar. Bijvoorbeeld vanwege zijn ras, geloof, geaardheid of politieke overtuiging.
  • Statushouder: een voormalige asielzoeker die de papieren heeft om te mogen blijven. Hij verlaat het asielzoekerscentrum en krijgt - zodra er plek is - een eigen huis toegewezen.
  • Afgewezen asielzoeker: iemand die niet mag blijven. Hij moet binnen 28 dagen het land verlaten, maar krijgt tot die tijd nog wel onderdak van asielzoekersorganisatie COA.

3. Waarom zijn de ogen vooral gericht op Ter Apel?

Ter Apel is een centrale ontvangstlocatie waar de meeste asielzoekers die in Nederland aankomen naartoe gaan. Daar dienen ze hun asielaanvraag in, waarna ze - als het goed is - op een andere locatie van het COA worden opgevangen.

Maar die andere reguliere opvangcentra zijn vol en daardoor loopt het vast in het aanmeldcentrum in Ter Apel. De omstandigheden in en rondom het asielzoekerscentrum in het Groningse dorp zorgen voor frustratie bij burgemeester Jaap Velema van Westerwolde en de voorzitter van Veiligheidsregio Groningen Koen Schuiling. Zij hebben al meerdere keren de noodklok geluid. Volgens Schuiling kan de veiligheidsregio het probleem in Ter Apel niet meer alleen oplossen.

De lokale GGD maakt zich ook zorgen over de omstandigheden in het aanmeldcentrum. Nu daar veel meer mensen blijven dan waar het centrum op is gebouwd, is er een reële kans op uitbraak van infectieziekten. Ook zijn de sanitaire voorzieningen niet in orde, schrijft RTV Noord.

De cijfers

  • Op 1 oktober zaten 31.834 mensen in Nederlandse asielzoekerscentra. Van hen zijn ruim 11.000 statushouder.
  • Er komen nu per week ongeveer 1.200 asielzoekers naar Nederland. Ter vergelijking: in de crisisjaren 2015 en 2016 waren dat er in de piekweken zo'n 4.000.
  • Op dit moment heeft het COA 71 reguliere opvanglocaties. In 2015 en 2016 waren dat meer dan 100.

4. Wat is crisisnoodopvang en hoe dicht bij deze situatie zitten we?

In een situatie van crisisnoodopvang wijst de overheid plekken aan waar de asielzoekers tijdelijk kunnen worden opgevangen. Dat kunnen bijvoorbeeld sporthallen zijn, maar ook tenten. De voorzieningen daar zijn niet goed en er is weinig tot geen privacy.

Tijdens de vluchtelingencrisis van 2015 en 2016 moest gebruik worden gemaakt van crisisnoodopvang. De asielzoekers mochten daar maximaal 72 uur verblijven, waardoor er met ze werd gesleept van locatie naar locatie. Het is voor hen allesbehalve prettig om op deze manier hun asielprocedure af te wachten.

Ook zorgde de crisissituatie voor veel onrust in de maatschappij. Bewoners van plaatsen waar crisisnoodopvang kwam, voelden zich overvallen. Op meerdere locaties ontstonden rellen. In gemeenten waar nieuwe azc's werden geopend, werd vaak gedemonstreerd.

Crisisopvang moet je trouwens niet verwarren met noodopvang. Op dit moment worden mensen namelijk soms ook al in tenten of hallen opgevangen, maar daar zijn de voorzieningen beter dan bij crisisnoodopvang. Deze noodopvanglocaties worden bovendien op vrijwillige basis door gemeenten ingericht en asielzoekers mogen daar langer verblijven dan in de crisisopvang.

Zowel de overheid als het COA wil koste wat kost crisisopvang vermijden. Toch zitten we heel dicht bij deze situatie, zegt de COA-woordvoerder. "Hoewel het al enkele weken net goed lijkt te gaan, is er geen garantie dat het niet alsnog fout kan gaan."