Het plan van het demissionaire kabinet om een tweede rechercheteam op te richten, is "ondoordacht" en "een splijtzwam". Dat zegt criminoloog en emeritus hoogleraar Cyrille Fijnaut in gesprek met NU.nl. Demissionair minister Ferd Grapperhaus (Justitie en Veiligheid) bedacht het plan na de moord op advocaat Derk Wiersum in 2019. Ook bij de Nationale Politie bestaat verzet en de Tweede Kamer twijfelt. Fijnaut: "Als je aan twee rechercheorganisaties bouwt, krijg je grote moeilijkheden."

"Na de aanslag op Peter R. de Vries zwijg ik niet langer", zegt emeritus hoogleraar Fijnaut. "We zijn op het punt gekomen dat de problemen op tafel moeten als het gaat om de strijd tegen de zware criminaliteit in Nederland. Minister Grapperhaus wil een nieuwe recherche-eenheid opzetten. Zo wil hij daadkracht tonen, maar het is een strategische blunder vanjewelste. Het is het domste wat je kan doen, puur ad-hocbeleid, ingegeven door de emoties. De afgelopen twee jaar heb ik op galante wijze geprobeerd om de minister van zijn onzalige plan af te brengen. Maar nu is het mooi geweest en spreek ik vrijuit."

Wat is er aan de hand? Op 18 september 2019 werd advocaat Wiersum vermoord. Tegen twee verdachten is levenslang geëist door het Openbaar Ministerie (OM). Het OM spreekt van een "weerzinwekkende moord". Minister Grapperhaus was geschokt door de moord, die hij een "aanslag op de rechtsstaat" noemde.

“De oprichting van een nieuw team is indirect een diskwalificatie van de bestaande recherche.”
Cyrille Fijnaut, criminoloog en emeritus hoogleraar

Al op de dag van de aanslag klonk de roep om de georganiseerde drugscriminaliteit harder aan te pakken, met een aparte opsporingseenheid zoals de Amerikaanse drugsbestrijder DEA. Grapperhaus kwam al eerder tot de conclusie dat de afgelopen jaren te weinig tegen de georganiseerde misdaad was gedaan. Het "onkruid was gaan woekeren", zei hij tegen het AD.

In de maanden die volgen wordt het plan ontwikkeld voor een Multidisciplinair Interventie Team (MIT), een samenwerking van politie, OM, douane en andere diensten. Deze nieuwe dienst moet zich gaan richten op "het blootleggen en duurzaam verstoren van criminele structuren, bedrijfsprocessen en verdienmodellen", aldus de minister. Het team moet dus niet achter boeven aan jagen, maar de onderliggende structuren blootleggen.

Het MIT staat naast de Landelijke Recherche omdat, zo schrijft de minister in mei in een brief aan de Kamer, "de aanpak van criminele ondermijning verder verbeterd moet worden". Kosten: 93 miljoen euro per jaar. In oktober vorig jaar ging het MIT van start, is nu in de "opbouwfase" aldus de minister en zal in 2023 tussen de drie- en vierhonderd mensen in dienst hebben.

'Giftige splijtzwam'

Criminoloog Fijnaut maakt zich grote zorgen over wat hij "de giftige splijtzwam" van de Nederlandse misdaadbestrijding noemt. Al meer dan veertig jaar volgt hij politie en justitie in Nederland op de voet. Hij was adviseur van opeenvolgende ministers van Justitie, hoogleraar en 25 jaar geleden de rechterhand van de parlementaire enquêtecommissie naar de georganiseerde misdaad in Nederland, onder leiding van Kamerlid Maarten van Traa.

Volgens Fijnaut leidt de oprichting van een apart team tot een concurrentiestrijd tussen mensen en middelen "met zware criminelen als lachende derde".

Bovendien wordt het werk dat dit team moet gaan doen al gedaan door de huidige opsporingsdiensten, weet Fijnaut. De justitie-expert voorziet "enorme conflicten" over de vraag wie er eigenaar is van informatie.

"De oprichting van een nieuw team is indirect een diskwalificatie van de bestaande recherche", stelt Fijnaut.

Advocaat Derk Wiersum werd in september 2019 doodgeschoten bij zijn huis in de Amsterdamse wijk Buitenveldert

Advocaat Derk Wiersum werd in september 2019 doodgeschoten bij zijn huis in de Amsterdamse wijk Buitenveldert
Advocaat Derk Wiersum werd in september 2019 doodgeschoten bij zijn huis in de Amsterdamse wijk Buitenveldert
Foto: Pro Shots

'Versterk de Nationale Politie'

Fijnaut stelt dat het een veel beter idee is om de Nationale Politie verder te versterken in haar strijd tegen de zware criminaliteit, dus meer geld en mankracht naar de verschillende recherche-afdelingen. Volgens de emeritus hoogleraar moet er in een klein land als Nederland "volkomen eendracht" bestaan en moet er op één punt "inzicht en overzicht zijn" op wat er gebeurt in het criminele milieu.

De Nationale Politie is in 2013 opgericht. Het kostte veel tijd en inspanning om 25 politiedistricten om te smeden tot één organisatie, maar de laatste jaren zijn successen geboekt. Vermeende kopstukken van criminele netwerken zoals Ridouan T. worden vervolgd, motorbendes zijn aangepakt, het Team High Tech Crime (THTC) boekte bracht de zware misdaad een slag toe door het kraken van cryptotelefoons en het opzetten en beheren van online zwarte markten waar criminelen zonder dat ze het in de gaten hadden drugs en wapens verhandelden onder toeziend oog van de politie.

Maar toch, de inspanningen zijn uiteindelijk te zwak en te weinig gebleken om de alsmaar groeiende zware criminaliteit het hoofd te bieden. Fijnaut: "Om de strijd tegen de zware criminelen te winnen, om echt een vuist te maken, moet bij voorrang de opsporingscapaciteit over de hele linie worden uitgebouwd, versterkt en verbeterd."

Politieonderzoek bij het clubhuis van motorclub No Surrender in het Zeeuwse Clinge.

Politieonderzoek bij het clubhuis van motorclub No Surrender in het Zeeuwse Clinge.
Politieonderzoek bij het clubhuis van motorclub No Surrender in het Zeeuwse Clinge.
Foto: ANP

Fijnaut waarschuwde het ministerie

In februari vorig jaar - aan de plannen voor het MIT werd toen nog geschaafd - schreef Fijnaut een notitie die hij stuurde aan topambtenaren op het ministerie van Justitie en Veiligheid, waarin hij waarschuwende woorden liet horen.

Hij pleitte ervoor voort te bouwen op wat wél goed gaat, te leren van blunders uit het verleden en hij vroeg "de hele onderneming stil te leggen", voordat er "onomkeerbare en dus dodelijke misstappen" zouden worden gezet. Hij waarschuwde dat de minister er rekening mee moest houden dat door negatieve publiciteit over de opbouw van het nieuwe team "zijn politieke paradepaard al kreupel is voor het kan lopen". Maar de justitie-expert kreeg geen gehoor.

Ook media en Kamer kritisch over plan Grapperhaus

Fijnaut staat niet alleen in zijn kritiek. In NRC Handelsblad lekte in januari van dit jaar vertrouwelijke correspondentie uit, waaruit blijkt dat bij de Nationale Politie grote zorgen bestaan. Het nieuwe MIT zou "roofbouw" plegen op de bestaande politieorganisatie. Het hoofd van het THTC waarschuwde voor "afbraak" van zijn eenheid. Een bron bij het Landelijk Parket stelde dat "een luchtkasteel" werd gebouwd, dat inmiddels miljoenen waren geïnvesteerd en dat er nog geen boef was gevangen.

“We hebben nog altijd voortreffelijke rechercheurs, versterk wat er al is.”
Cyrille Fijnaut, criminoloog en emeritus hoogleraar

In de Tweede Kamer stelde VVD-kamer Dilan Yesilgöz-Zegerius, die onlangs demissionair staatssecretaris is geworden, naar aanleiding van de publicatie in NRC een reeks kritische vragen. De minister liet in zijn antwoorden weten dat het MIT uitdrukkelijk een aanvulling is en geen vervanging van de bestaande opsporingsdiensten, en dat juist daarom ook extra geld ter beschikking was gesteld.

Maar de Kamer blijft twijfels houden. In een van de laatste zittingen voor het reces werd een motie van VVD-Kamerlid Ingrid Michon-Derkzen aangenomen waarin de minister wordt gevraagd om het 'conceptinstellingsbesluit' vooraf met de Kamer te delen, waarin aangegeven moet worden hoe deze dienst zich tot andere opsporingseenheden gaat verhouden. Hierover wil de Kamer vervolgens nog met elkaar spreken. Met andere woorden: het is nog geen gelopen race.

Fijnaut is blij dat de Tweede Kamer haar rug recht houdt. Wat moet er volgens hem wél gebeuren? "Hou het bij een landelijke organisatie. Investeer meer geld in de landelijke, regionale en districtsrecherche. Ik woon in Tilburg en als ik kijk naar de Brabantse recherche-eenheden, daar zitten veel te weinig mensen voor de enorme problemen waar ze voor staan. Het is een uitputtingsuitslag die die mensen moeten leveren. We hebben nog altijd voortreffelijke rechercheurs, begrijp me niet verkeerd, versterk wat er al is."

Peter R. de Vries overleden: van misdaadjournalist tot steun voor nabestaanden
150
Peter R. de Vries overleden: van misdaadjournalist tot steun voor nabestaanden