De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) moet medewerkers inzetten voor papierwerk in plaats van onderzoek voor de nationale veiligheid. Dat gaat ten koste van de "operationele slagkracht" van de geheime dienst, concludeert de Algemene Rekenkamer in een donderdag gepubliceerd rapport.

De inlichtingendienst moet Nederland veilig houden door onderzoek te doen naar personen of organisaties die de staat in gevaar brengen.

Voor die taak heeft de AIVD vergaande bevoegdheden. Zo mag de dienst mensen volgen, brieven en e-mails lezen, gesprekken afluisteren en op grote schaal internetverkeer aftappen. Bij dat laatste kunnen ook veel gegevens van burgers die niet op de radar staan in handen van de geheime dienst komen.

In 2018 werd een vernieuwde wet over het werk van de inlichtingendienst van kracht. Voor dat moment woedde een hevige discussie over de balans tussen de taak van de AIVD om de nationale veiligheid te beschermen en de inbreuk op de vrijheden van burgers.

Om die balans te waarborgen, moet de AIVD onder de nieuwe wet beter dan voorheen verantwoorden hoe de dienst ingrijpende middelen wil inzetten. Dat papierwerk kwam bij medewerkers van operationele teams te liggen.

"Dit was een eigen keuze [van de geheime dienst]", schrijft de Rekenkamer. Het gevolg: "Doordat minder onderzoek kan worden gedaan, heeft dit een negatief effect op de inlichtingenpositie."

AIVD werd nauwelijks betrokken bij nieuwe wet

Hoeveel extra papierwerk de AIVD sinds 2018 precies moet doen, kan de Rekenkamer niet becijferen. De toezichthouder schat dat de geheime dienst 9 procent meer personeel nodig heeft om geheel aan de vernieuwde wet te voldoen.

Dat de operationele slagkracht van de AIVD onder druk staat, onderschrijft het verantwoordelijke ministerie van Binnenlandse Zaken in zijn reactie op het onderzoek.

De Rekenkamer is ook kritisch op de manier waarop de inlichtingenwet vernieuwd is. "Bij de totstandkoming van de wet ging snelheid boven inhoud" en de AIVD was "daarbij verder nauwelijks betrokken".

Na een in januari gepubliceerd ander rapport besloot het kabinet de inlichtingenwet aan te passen. Een woordvoerder van de AIVD laat weten dat de dienst daar nu wel nauw bij betrokken is.

Als onderdeel van de geplande wetswijziging moet duidelijk worden wat nodig is om de capaciteit bij de dienst te verhogen. De slagkracht van de AIVD moet samengaan met een zorgvuldige uitvoering van de wet, schrijft het ministerie in reactie op het rapport van de Rekenkamer.