Door de groeiende aandacht voor de schaduwkanten van de geschiedenis zwelt opnieuw de discussie aan over straten vernoemd naar personen die niet louter goed deden. Hoe lastig is het om een Nederlandse straatnaam te wijzigen? En waarom roept die handeling zoveel weerstand op?

Het is in Nederland in de afgelopen eeuw meermaals gebeurd dat straten werden hernoemd door voortschrijdend inzicht.

In Amsterdam werd na de Tweede Wereldoorlog een straat vernoemd naar de Russische leider Joseph Stalin, toen vooral een van de grote bevrijders die de nazi's hadden verslagen. Maar toen de Sovjet-Unie nog geen tien jaar later Hongarije binnenviel om een opstand tegen de communisten de kop in te drukken, was de verontwaardiging in Nederland groot. De Stalinlaan werd omgedoopt tot Vrijheidslaan.

In Brabant, Limburg en Twente noopte het vernietigende misbruikrapport van de commissie Deetman diverse gemeenten tot het hernoemen van straten waarmee nu opeens omstreden katholieke coryfeeën waren vereeuwigd.

'Het veranderen van een straatnaam is veel rompslomp'

"Het veranderen van een straatnaam is heel veel gedoe en kost heel veel geld", stelt René Dings. De auteur verdiepte zich inmiddels bijna twee decennia in de geschiedenis van straatnamen van Nederland.

"Gemeenten moeten bewoners en bedrijven in die straat betalen om de verandering door te voeren. En het leidt ook tot veel administratieve rompslomp in de honderden overheidssystemen en bij de Googles en TomToms van deze wereld."

Bovendien maken straten een cruciaal deel uit van de sociale en historische context in een stad. "Niet alleen zijn inwoners van de straat zelf erg aan hun naam gehecht", legt Dings uit. "Maar zeker de bekende straten weet natuurlijk iedereen te vinden. Ze dienen als ijkpunt in de plattegrond van een stad. En vrijwel elke bewoner heeft er zijn of haar eigen gedachten of dierbare herinneringen bij."

Discussies worden vaak opgestart door buitenstaanders

Als er discussies ontstaan over de houdbaarheid van straatnamen, worden die over het algemeen aangezwengeld door buitenstaanders. "De bewoners van het Stadionplein in Amsterdam waren vrijwel allemaal tegen het omdopen tot het Johan Cruijffplein, zoals na zijn dood werd voorgesteld."

Ook over de Ajaxstraat in Rotterdam steekt elke paar jaar weer een discussie de kop op. "Terwijl de bewoners zelf zich totaal niet storen aan de naam en helemaal niet zitten te wachten op al die aandacht."

Waar trek je de grens van discutabel gedrag?

Om in aanmerking te komen voor een straatnaam, moet iemand in principe te boek staan als een held en een goed leven hebben geleid. "Maar wat moet iemand doen om niet meer aan die definitie te voldoen?" vraagt Dings zich hardop af. Hier bestaan eigenlijk geen richtlijnen voor.

"Rembrandt is in Nederlandse steden een van de meest vernoemde personen. Wat zou er gebeuren als nu opeens bleek dat hij zijn vrouw sloeg? Dichter Gerrit Achterberg was een literair genie, maar hij heeft wel zijn hospita vermoord en verdween daarvoor vijf jaar achter tralies."

Ook bij de actuele discussie over de straten die zijn vernoemd naar nu mogelijk omstreden historische helden zet de expert zijn vraagtekens. "Het is heel lastig waar je de grens trekt", stelt hij.

"Ik denk dat we van JP Coen inmiddels wel kunnen zeggen dat hij dingen heeft gedaan die met de kennis van nu niet door de beugel kunnen. Maar hoeveel mensen storen zich daadwerkelijk aan die naam? En weegt dat op tegen alle weerstand en problemen die een naamsverandering met zich meebrengt?"

'Veel mensen weten niet wie JP Coen of Piet Hein waren'

Bovendien merkt Dings dat de nuance in de discussie heel snel verloren gaat. "Er roepen nu mensen dat de Piet Heinstraat moet verdwijnen. Maar dat was een militair die opereerde vóordat de slavenhandel überhaupt bestond en die zelfs fel tegen de slavernij was."

De straatnamenkenner las recent zelfs een oproep de Karel Doormanstraat te hernoemen. "Dat was nota bene een admiraal tijdens de Tweede Wereldoorlog. Veel mensen hebben echt geen idee waar ze het over hebben."

De kenner pleit voor het plaatsen van heldere toelichting bij 'omstreden' straatnamen, zoals de gemeente Amsterdam dat nu wil gaan doen. "Namen die in het verleden gegeven zijn, kunnen ons ontzettend veel leren over de steden van die tijd. Maar ook over hoe de wereld in het verleden in elkaar stak", stelt Dings geestdriftig. "Achter elke naam gaat een verhaal schuil. Je kan met een bordje uitleggen waarom iemand de eer van een eigen straat te beurt is gevallen, maar ook waarom we nu anders tegen die persoon aankijken dan vroeger."

Actiegroep bekladt beeld van Piet Hein in Rotterdam
65
Actiegroep bekladt beeld van Piet Hein in Rotterdam

'De geschiedenis wordt geschreven door winnaars'

De geschiedenis wordt geschreven door de winnaars, voegt de expert daaraan toe. "Veel verzetshelden uit de Tweede Wereldoorlog hebben ook bloed aan hun handen kleven", noemt hij als voorbeeld.

"Maar die mensen bejubelen we wel omdat ze met de kennis van nu aan de goede kant stonden. Het zou mij niets verbazen als over honderd jaar straten die vernoemd zijn naar Fokker of Heineken ter discussie worden gesteld. Veel Nederlanders zullen dat soort mensen dan als schurken beschouwen omdat ze zo lang met fossiele brandstoffen zijn blijven werken."