Nu het aantal dak- en thuislozen de laatste tien jaar ruim is verdubbeld, moet Nederland de aanpak van dakloosheid structureel veranderen. Dat staat in een nieuw onafhankelijk advies van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving dat dinsdag aan staatssecretaris Paul Blokhuis (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) wordt overhandigd. De huidige regelgeving duwt mensen volgens de raad juist verder de problemen in.

In 2019 is het aantal daklozen in Nederland sinds 2009 ruim verdubbeld van ruim 17.000 naar bijna 40.000, blijkt uit recente cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Met name onder jongeren en niet-westerse migranten is de stijging het grootst.

Sinds het uitbreken van de bankencrisis in 2008, is de groep dak- en thuislozen daarbij steeds diverser geworden, constateert de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving in het nieuwe advies. Het gaat bijvoorbeeld om mensen die een scheiding doormaken, hun baan verliezen of na ontslag uit een instelling op straat belanden zonder goede nazorg.

"Met deze mensen gaat het misschien in eerste instantie relatief goed, maar door het verlies van een huis stapelen de problemen zich snel op. Regels die bedoeld zijn om hen te helpen, drukken hen daarbij in werkelijkheid juist als een centrifuge naar buiten", zegt raadsvoorzitter en oud-politicus Jet Bussemaker in gesprek met NU.nl.

Recht op huisvesting inzetten

"Wat we nu zien is dat je bijvoorbeeld zonder huis of adres geen inkomensondersteuning kunt aanvragen. Maar je hebt ook geen recht op maatschappelijke opvang als je niet kunt bewijzen dat je niet zelfredzaam bent", zegt Bussemaker, die benadrukt dat het dan al vaak te laat is.

Zelfs als je je tijdelijk wil inschrijven bij een vriend of kennis, kan dit allerlei vervelende financiële gevolgen hebben, bijvoorbeeld voor de hypotheek van huiseigenaar. De raad vindt daarom dat de overheid en gemeenten het in de wet opgenomen recht op huisvesting moeten gaan inzetten.

Niet zomaar huizen uitdelen

Het recht op huisvesting wordt tot nu toe nauwelijks gebruikt, maar kan overheid en gemeente de ruimte geven om regels te versoepelen, zegt Bussemaker. Als voorbeelden noemt ze tijdelijk onderdak in vakantiehuizen, lege kantoorpanden of bij vrienden of kennissen.

"Wij zeggen: gebruik het recht op huisvesting als breekijzer", zegt Bussemaker. "Dat betekent niet dat er zomaar een huis door de overheid uitgedeeld moet worden. Maar zorg in elk geval dat er tijdelijk onderdak is wanneer mensen hun huis verliezen. Als vakantiehuizen een eerste stap zijn, dan moeten we dat accepteren."

Hoewel het advies van de raad al lang voor de uitbraak van het coronavirus op de planning stond, baart de coronacrisis Bussemaker zeer veel zorgen. "Bij veruit de meeste mensen die dakloos worden, zien we dat er een langere periode van onzekerheid aan voorafgaat, wat betreft banen, relaties. En die ingrediënten kunnen makkelijk leiden tot meer thuisloosheid."