Duizenden toeschouwers hebben donderdagmiddag gezien hoe de eerste F-35-straaljager is geland op Vliegbasis Leeuwarden. Het was voor politiek Den Haag een lange, hobbelige weg naar dit moment. Waarom deed Nederland, ondanks kritiek, zoveel moeite voor deze nieuwe gevechtsvliegtuigen?

"De afschrikwekkende werking van de F-35's speelt een grote rol", zegt Peter Wijninga, oud-luchtmachtofficier en defensiespecialist van het Haagse Centrum voor Strategische Studies (HCSS).

Volgens Wijninga zijn de F-35's veel geavanceerder dan de F-16's, die uiteindelijk volledig worden vervangen door de nieuwe straaljagers. Met de F-35 kan volgens hem meer indruk worden gemaakt op landen waar dreiging vandaan komt, zoals Rusland.

Dit werkt volgens hem alleen als ze daadwerkelijk worden gebruikt voor trainingen en missies, zoals nu bij de F-16 het geval is. "Het heeft niet alleen te maken met de spullen die je hebt, maar ook of je bereid bent ze in te zetten. Als je ze in de hangar laat verstoffen, ben je als land totaal niet geloofwaardig."

Met de F-16's wordt nog dagelijks getraind. Hiervoor zijn militaire oefengebieden boven de Noordzee beschikbaar gesteld. Het gaat om gebieden die ongeveer 7 kilometer ten noorden van de Waddeneilanden liggen. "Dit soort trainingen dragen - naast de afschrikwekkende werking - natuurlijk ook bij aan de vaardigheden van de vliegers", voegt Wijninga eraan toe.

'F-35 is een groot sensorplatform'

In totaal heeft Nederland 46 exemplaren van de F-35 Lightning II - zoals het toestel voluit heet - besteld bij een Italiaanse fabriek. De aankomst van de eerste F-35 is het startpunt van de opbouw van het eerste zogeheten F-35-squadron van Nederland.

De Koninklijke Luchtmacht nam de F-16 in 1979 in gebruik. Deze straaljagers werden ingezet voor strategische luchtoperaties waarbij bombardementen werden uitgevoerd. Dit was bijvoorbeeld het geval bij de missie in Afghanistan. Ook hebben Nederlandse F-16's posities van terreurorganisatie Islamitische Staat in Irak en Syrië gebombardeerd. Door de jaren heen heeft Nederland in totaal 213 F-16's aangekocht.

De levensduur van de F-16's was oorspronkelijk twintig jaar. Inmiddels zijn de toestellen dan ook verouderd. Het is steeds duurder om onderdelen te vervangen en volgens Defensie zijn de F-16's minder goed opgewassen tegen nieuwe omstandigheden en dreigingen.

Wijninga beaamt dit: "De F-35 is veel capabeler. Het toestel kan in een grotere dreigingsomgeving vliegen. Daarnaast is het een enorm sensorplatform dat veel belangrijke informatie kan vergaren."

Kritiek is er echter ook op de F-35. Zo zouden er goedkopere alternatieven zijn. De kosten van de F-35 bleven door tegenslagen oplopen en het is inmiddels de duurste militaire aankoop uit de Nederlandse geschiedenis.

Ook zijn er tekortkomingen geconstateerd bij het toestel. Zo zijn bij het gebruik van het boordkanon schroeven losgeraakt. Daarnaast is in juni 2019 bij een tweetal F-35A’s ter hoogte van het boordkanon scheurvorming in de beplating geconstateerd.

Een F-35 (voor) vliegt naast een F-16. (Foto: Defensie)

Kabinet heeft extra F-35's besteld

Het kabinet heeft in juli aangekondigd acht of negen extra F-35-straaljagers te bestellen. Die komen boven op de aankoop van 37 gevechtsvliegtuigen waartoe het vorige kabinet al had besloten. De uiteindelijke kosten bedragen zo'n 5,7 miljard euro.

Nederland wilde het aanvankelijk bij 37 F-35's houden om twee squadrons te kunnen vormen. Maar om aan de wens van de Verenigde Staten tegemoet te komen, drong de NAVO bij Nederland aan op de aanschaf van een derde squadron. De druk van bondgenoten speelt dus ook een rol bij het aanschaffen van nieuwe gevechtsvliegtuigen.

De laatste al aangekochte straaljager komt naar verwachting in 2023 aan op Vliegbasis Leeuwarden.