De politie Amsterdam pakte bij een aantal geweldloze protesten van klimaatactivisten meer dan tweehonderd mensen op. Toen boze boeren het Groningse provinciehuis maandag met geweld belaagden werd er tijdens het protest zelf slechts één arrestatie verricht. Waarom dat enorme verschil in aanpak? Zijn er heldere richtlijnen voor zulke situaties?

Geen enkele demonstratie is dezelfde, stelt woordvoerder Judith van der Zwan van de korpsleiding van de landelijke politie.

"Met de organisatie van een demonstratie maakt een gemeente, in samenspraak met de politie, van tevoren afspraken wat er wel en niet mag, wat de voorwaarden zijn. Op welke locaties het protest mag plaatsvinden", legt Van der Zwan de globale gang van zaken uit.

Als deze afspraken worden geschonden, of als er door een gemeente geen toestemming is gegeven - zoals bij de klimaatdemonstratie op de Stadhouderskade in Amsterdam - dan is het aan de lokale driehoek van burgemeester, politie en justitie om te besluiten of en hoe er moet worden opgetreden.

'Soms is openbare orde belangrijker dan aanhoudingen'

"Natuurlijk mogen er geen strafbare feiten worden gepleegd", erkent de zegsvrouw van de landelijke politie. "Maar elke situatie vraagt om een andere aanpak of inschatting. De driehoek heeft speling om te bepalen wat de beste aanpak is in een bepaalde situatie. Soms kan het handhaven van de openbare orde en de veiligheid belangrijker zijn dan direct ingrijpen en iemand oppakken die de wet heeft overtreden."

Dit speelde inderdaad maandag in Groningen, bevestigt gemeentewoordvoerder Hans Coenraads desgevraagd. "We hadden hele heldere afspraken gemaakt met de organisatoren van LTO Noord", stelt hij. "En daar hebben de meeste boeren zich ook aan gehouden. Binnen de driehoek was de afspraak gemaakt: als demonstranten vernielingen gaan aanrichten, wordt er een grens overschreden en treden we op. Naar die richtlijn hebben we ook gehandeld."

Trekker rijdt hek omver op Vismarkt in Groningen
50
Trekker rijdt hek omver op Vismarkt in Groningen

Politie wilde bij provinciehuis Groningen vooral rust herstellen

Eén boer werd meteen aangehouden toen hij met zijn tractor een politiepaard aanreed. Toen de boeren met een tractor de deur van het provinciehuis kapotreden en probeerden het pand te betreden, was de eerste prioriteit om de orde te herstellen.

"Toen de rust was weergekeerd, heeft de politie gekeken welke incidenten om extra onderzoek vroegen", legt Coenraads uit. "Dat was inderdaad het vernielen van de deur van het provinciehuis, en een incident met een trekker die op de Vismarkt rücksichtslos een aantal hekken omverreed."

Het Openbaar Ministerie neemt in het onderzoek naar de boerenrellen ook het plaatsen van een provisorische galg voor het provinciehuis mee.

In Amsterdam gebruikte Halsema een noodbevel

Bij de demonstratie van Extinction Rebellion op de Stadhouderskade en latere demonstraties, hadden de demonstranten geen toestemming om de weg te blokkeren. Toen de demonstranten na enkele uren nog steeds weigerden weg te gaan, vaardigde de Amsterdamse burgemeester Femke Halsema een noodbevel uit om het protest te beëindigen.

"Ons optreden was erop gericht om het demonstratierecht te beschermen en te faciliteren", aldus een woordvoerder van de politie Amsterdam. "Maar tegelijkertijd ook op het voorkomen en het zo nodig beëindigen van strafbare feiten en het langdurig stilleggen van het normale leven in de stad."

Bijna honderd demonstranten werden bij het protest op de Stadhouderskade aangehouden op grond van het overtreden van de demonstratiewet. Voor deze aanhouding mogen ze maximaal zes uur worden vastgehouden.

Politie pakt klimaatactivisten op voor het Rijksmuseum
55
Politie pakt klimaatactivisten op voor het Rijksmuseum

Burgemeester krijgt bij aantreden draaiboek crisisadvies

Een burgemeester heeft vooral zijn of haar eigen verstand en ervaring om op terug te vallen als er bij situaties die uit de hand (dreigen te) lopen keuzes of afwegingen moeten worden gemaakt.

"We hebben boekwerkjes met informatie over aandachtspunten tijdens crisissituaties", legt directeur Hilde Westera van het Nederlands Genootschap van Burgemeesters uit. "Een crisis is een verzamelnaam voor allerlei ongewone situaties: dat kan een grote brand zijn, een gezinsdoding, of een demonstratie die uit de hand dreigt te lopen."

Wanneer een nieuwe burgemeester wordt benoemd, krijgt deze vóór de installatie bezoek van een adviseur van het genootschap. "Elke situatie is anders", beaamt ook Westera. "Maar er zijn wel bepaalde bruikbare richtlijnen in het geval van een crisis. Bijvoorbeeld op het gebied van prioriteiten stellen, of de communicatie in dit soort gevallen."

'Friesland gaf ongelukkig signaal af door in te binden'

Ook kunnen burgemeesters als zij in een crisis verkeren, als zij daar behoefte aan hebben, bij het genootschap aankloppen voor direct advies. Daarnaast wisselen burgemeesters, al dan niet in regioverband, veel ervaringen uit over dit soort situaties om elkaar wijzer te maken, weet Westera.

Berend Roorda, specialist demonstratierecht aan de Rijksuniversiteit Groningen (RuG), had na de boerenprotesten vorig week al voorspeld dat de acties grimmiger zouden kunnen worden.

"De provincie Friesland heeft een erg ongelukkig signaal afgegeven met het snelle besluit de stikstofregels op te schorten", stelt de jurist. "Daarmee geef je het signaal af dat deze vorm van actievoeren helpt. Dat iedere groep zijn punten erdoor heen kan drukken als er maar genoeg lawaai wordt gemaakt."

Boeren dringen Gronings provinciehuis binnen
143
Boeren dringen Gronings provinciehuis binnen

Met de vernielingen hebben boeren een grens overschreden

Roorda laat er geen twijfel over bestaan dat de groep boeren die tot het omverrijden van hekken en deuren overging, de grens duidelijk heeft overschreden. "Dat soort acties vallen ook op geen enkele manier onder de wettelijke bescherming die het recht op demonstreren biedt. Die geldt alleen als demonstranten zich aan de regels van diezelfde wet houden, en die verbiedt heel helder dit soort openlijke geweldpleging."

De wetenschapper prijst de provincie Groningen voor de rustige, beheerste manier van optreden en communiceren tijdens de acties. "De vraag in dit soort gevallen is altijd wanneer je moet gaan optreden. Maar het is wél van belang om zo snel mogelijk een duidelijk statement te maken dat er grenzen zijn overschreden en dat er niet gezwicht wordt voor deze manier van actievoeren; zo gaan we niet met elkaar om in een rechtsstaat. In Groningen is dat volgens mij op een uitstekende manier gedaan."