In Amsterdam wordt donderdag de Februaristaking herdacht. Tachtig jaar geleden vond in en rond de hoofdstad de grootste massale openlijke verzetsactie van Europese burgers tegen de Jodenvervolging plaats. Wat gebeurde er precies op 25 en 26 februari 1941?

Razzia's in Amsterdam

Op 22 en 23 februari 1941 worden in Amsterdam razzia's gehouden, waarbij willekeurig gekozen Joden uit hun huizen en van de straat worden gehaald en samengebracht op het Jonas Daniël Meijerplein. In totaal 427 mannen worden vanaf daar naar een nog onbekende bestemming afgevoerd.

Later zou bekend worden dat het grootste deel van de mannen de dood vond in concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk.

Veel Amsterdammers zijn getuige van de razzia's en reageren geschokt op de wreedheid van de actie van de Duitse bezetter. In de avond van 24 februari bespreken gemeenteambtenaren, van wie een groot deel een communistische achtergrond heeft, op de Noordermarkt in Amsterdam een staking. Ze besluiten de volgende dag het werk neer te leggen en diezelfde avond worden al pamfletten door de stad verspreid met de boodschap: "Staakt, staakt, staakt!!!"

Bij dit overleg zijn een paar honderd mensen aanwezig. Deze gebeurtenis wordt ook gememoreerd op een plaquette op de Noorderkerk.

Polygoonjournaal 1952: Nederland herdenkt Februaristaking 1941
Polygoonjournaal 1952: Nederland herdenkt Februaristaking 1941

Dit Polygoonjournaal met de herdenking van de Februaristaking in 1952 komt uit de collectie van Beeld en Geluid.

Trambestuurders leggen het werk neer

Op 25 februari begint daarop de Februaristaking in Amsterdam. In de ochtend leggen trambestuurders het werk neer. Het is voor veel mensen in Amsterdam een signaal om ook te gaan staken. Arbeiders van scheepswerven stoppen met werken, gevolgd door vele andere grote en kleine bedrijven in de hoofdstad.

Op 26 februari breidt de staking zich uit naar de Zaanstreek, Haarlem, Velsen, Hilversum en Utrecht. In totaal tienduizenden mensen leggen het werk neer.

Duitse bezetter reageert verbijsterd

De Duitsers hebben niet eerder zo'n massaal protest meegemaakt. De Duitsers zetten de gemeente Amsterdam onder druk om de mensen weer aan het werk te zetten en dreigen met verdere represailles tegen de Joden. Veel ambtenaren gaan hierdoor de volgende dag weer aan het werk.

De bezetter treedt hard op tegen de mensen die nog wel staken. Bij schiet- en vechtpartijen vallen negen doden. Zo'n tweehonderd Amsterdammers worden gearresteerd. Arbeiders krijgen geen loon voor de dagen dat ze niet hebben gewerkt en veel ambtenaren worden als straf gekort op hun salaris.

De staking eindigt dan ook snel en bereikt niet haar beoogde doel. Maar de Februaristaking wordt vooral herinnerd als het enige massale protest tegen de Jodenvervolging in bezet Europa en herdacht als een daad van solidariteit.

De herdenking vindt elk jaar plaats bij het standbeeld De Dokwerker (een symbool van het verzet van de gewone man) op het Jonas Daniël Meijerplein.

Opa verstopte zich in vuilnisbak tijdens Februaristaking
Opa verstopte zich in vuilnisbak tijdens Februaristaking

Hoe wordt de Februaristaking herdacht?

De herdenking vindt dit jaar vanwege de coronamaatregelen met een beperkt gezelschap en zonder publiek plaats. De NOS zendt de herdenking bij het standbeeld De Dokwerker vanaf 16.30 uur live uit.

Er worden onder meer bloemen gelegd. Wie de staking ook wil herdenken, kan op de website februaristaking.nl een herinnering achterlaten.

Op NPO2 is om 22.35 uur de documentaire De stakende stad te zien, die de dagen voorafgaand aan de staking reconstrueert. De verontwaardiging onder de bevolking over de razzia van de week daarvoor wakkerde de reeds bestaande arbeidsonrust aan.