Mensen die hun boetes wel willen maar niet kunnen betalen omdat ze simpelweg geen geld hebben, zijn ten onrechte door de overheid beroofd van hun vrijheid. Dat concludeert de Nationale Ombudsman in zijn rapport over de zogeheten gijzelingen.

Ombudsman Reinier van Zutphen wijst er in het rapport Gegijzeld door het systeem op dat het Openbaar Ministerie nog steeds vraagt om het gevangenzetten van mensen die boetes echt niet kunnen betalen. Het OM zoekt namelijk niet uit wat de reden is dat mensen bijvoorbeeld hun verkeersboete niet voldoen.

"Burgers die hun boete niet kunnen betalen, mogen niet worden gegijzeld. Mensen met financiële problemen, horen niet thuis in de gevangenis", zegt Van Zutphen.

"Het heeft niets opgeleverd", zegt hij over de mensen die werden vastgezet maar toch niet konden betalen. "Het leverde ook in hun gezinnen enorme problemen op. Daar zijn hele schrijnende voorbeelden van."

Video: 'Staat stopt mensen onterecht in cel om boete'

Vaker gijzeling

De afgelopen jaren lijkt het systeem ontspoord. Bij het tot stand komen van de wet is men ervan uitgegaan dat gijzelen alleen in het uiterste geval zou gebeuren. Maar vorig jaar vroeg het OM in 140.000 zaken om gijzeling en in 2013 zelfs 180.000 keer.

Bovendien werden rechters overspoeld met zaken waarin belangrijke informatie over de financiële situatie van mensen ontbrak. Lange tijd was het zelfs zo dat mensen automatisch werden gegijzeld, omdat de boete niet was betaald, concludeert de ombudsman. Na een gijzeling is de boete overigens niet voldaan, die blijft gewoon staan.

Uit eerder onderzoek van NU.nl bleek dat ook steeds vaker gijzeling wordt aangevraagd bij verkeersboetes. Vorig jaar werden 88.169 verzoeken voor gijzeling gedaan door het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB). Een jaar eerder waren dat er zelfs 116.955.

Verbeteringen

De ombudsman constateert ook dat de wetgeving de afgelopen tijd is aangepast om zo efficiënt mogelijk het geld binnen te krijgen. Die boetes hebben bovendien steeds grotere gevolgen. Er zijn meer controles, hogere boetes en bij niet-betalen wordt het bedrag liefst drie keer zo hoog.

Zo loopt een boete voor een onverzekerde brommer in een paar maanden op van 330 euro, naar 495 en uiteindelijk 990 euro. Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) bood geen mogelijkheid zo'n boete in termijnen te betalen.

De ombudsman concludeert dat er inmiddels stappen in de goede richting gezet, maar ook dat dit pas het begin is.

Het Openbaar Ministerie laat in een reactie weten het eens te zijn met de conclusie van de Ombudsman dat er meer maatwerk nodig is voor mensen die gegijzeld dreigen te worden, maar grote schulden hebben. Volgens het OM zijn de afgelopen tijd maatregelen getroffen om in kaart te krijgen of iemand niet kan of wil betalen.

'Menselijke maat'

Volgens staatssecretaris Klaas Dijkhoff zijn de betrokken instanties op de goede weg om bij gijzelingen om boetes de menselijke maat terug te brengen binnen het systeem.

"Het uitgangspunt is en blijft dat boetes betaald moeten worden en dat dwangmiddelen ingezet kunnen worden om dat doel te bereiken. Dit moet echter geen automatisme worden", zegt Dijkhoff.

De staatssecretaris noemt het rapport van de ombudsman een gedegen en kritisch onderzoek. Het ministerie wijst er ook op dat de situatie inmiddels is verbeterd ten opzichte van begin dit jaar. Begin 2016 worden vervolgstappen aan de Tweede Kamer bekendgemaakt.