Telecomgegevens voor opsporing eenvoudig te manipuleren

De administratie van telecomaanbieders blijkt eenvoudig te manipuleren. Strafrechtadvocaten vrezen dat inlichtingendiensten en opsporingsinstanties op het verkeerde been worden gezet.

Dat blijkt maandag uit onderzoek van NU.nl.

Al jaren zijn telecomproviders verplicht te registreren wie met wie belt, sms't, e-mailt of een poging daartoe doet. Deze administratie van verkeersgegevens slaat de bezorginformatie van een sms-bericht of telefoongesprek op. Deze gegevens worden vaak aangeduid als metadata.

Nu blijkt dat het kinderlijk eenvoudig is om de 'afzender' van een telefoongesprek of sms-bericht veranderen. Er zijn diverse diensten waarmee het bellen of sms'en met een vals telefoonnummer mogelijk is. Dit 'spoofen' is als commerciële dienst beschikbaar.

Bij de ontvanger verschijnt dan een ander nummer dan die van de daadwerkelijke afzender in beeld. En ook in de administratie van telecomproviders komt dan de onjuiste informatie terecht.

Tests

NU.nl voerde tests uit met diverse providers en ontdekte dat de gemanipuleerde informatie daadwerkelijk in hun administratie wordt opgenomen. Wanneer deze vervolgens wordt gevorderd krijgt de inlichtingen- of opsporingsinstantie dus gemanipuleerde informatie van niet bestaande gesprekken.

De door NU.nl gebruikte diensten werken op niveau van telefooncentrales en maken het achterhalen van echte identiteit heel complex. 

Een controleslag bij zeven providers, waaronder diverse grote Nederlandse dienstverleners leert dat dit beeld consistent is: Bij alle providers verschijnt de door NU.nl gemanipuleerde informatie in de wettelijke verplichte administratie.

De fout is in theorie overigens wel te ontdekken, maar alleen als enorme opsporingsinspanning wordt verricht. Pas als voor ieder gesprek en sms-bericht bij de gesprekspartner in de administratie van de provider wordt gekeken, zal blijken dat het gesprek toch niet registreert is. Dit is tijdrovend en met sommige buitenlandse nummers onmogelijk.

Gevolgen

De Vereniging van Strafrechtadvocaten (NVSA) reageert bezorgd. Volgens voorzitter Bart Nooitgedagt kan niet zomaar worden uitgegaan van de juistheid van de gegevens bij de provider. De advocaten eisen nader onderzoek naar de problematiek.

"In strafzaken en opsporingsonderzoeken waar het bewijs in overwegende mate steunt op telecomgegevens,  zal in toenemende mate onderzoek noodzakelijk zijn naar de juistheid van die gegevens", aldus Bart Nooitgedagt.

"Als die gegevens namelijk gemanipuleerd en onjuist zijn, loop je het reële risico dat onschuldigen op basis van onjuiste informatie in een opsporingsonderzoek worden betrokken en zelfs worden veroordeeld", stelt hij. "Het lijkt me helder dat naar de omvang en consequenties van dit fenomeen nader onderzoek dient te worden verricht."

Opheldering

PvdA-kamerlid Jeroen Recourt deelt de vrees dat de zwakte in de bewaarplicht enorme gevolgen kan hebben voor de opsporing. Ook wijst hij op het mogelijk aantasten van de privacy van onschuldige burgers, die in een strafrechtelijk onderzoek worden betrokken. "Daarom is het belangrijk dat mensen altijd achteraf ervan op de hoogte worden gebracht dat er iets heeft gespeeld."

Toch is bewijslast zijn grootste zorg. "Dat geldt niet alleen voor het vastleggen van gesprekken. Hoe weet je dat een tap nog te gebruiken is als bewijsmiddel als je niet weet of het nummer klopt?", vraagt Recourt zich af.

De gebruikte dienst biedt naast het manipuleren van een telefoonnummer ook de mogelijkheid een stem te vervormen. Daardoor zou een tap nog lastiger te bewijzen zijn. "Heel veel zaken zijn van taps afhankelijk. We zijn al kampioen tappen in Nederland. Ik roep al langer dat we ook moeten kijken naar andere opsporingstechnieken."

Recourt wil tijdens het vragenuurtje dinsdag opheldering van Minister Ivo Opstelten van Justitie over de kwestie. 

Vorderingen

Of er al daadwerkelijk misbruik heeft plaats gevonden op basis van deze truc is niet zeker. Twee providers zeggen, op voorwaarde van anonimiteit, vorderingen te hebben gehad voor niet bestaande telefoonnummers. Daarnaast zouden opsporingsinstanties wel eens klagen over de afwezigheid van bepaalde telefoongesprekken.

Volgens XS4ALL, de enige provider uit het onderzoek die met naam wil worden genoemd, zijn de verkeersgegevens nooit als opsporingsmiddel bedoeld. "De gegevens zijn primair bedoeld voor het technisch tot stand brengen van gesprekken, en voor facturering”, legt woordvoerder Niels Huijbregts uit.

"Bij een telefoongesprek is het nummer waarnaar wordt gebeld natuurlijk belangrijk. Maar het is technisch niet relevant of het nummer van de beller correct is en ook voor de factuur maakt dat niet uit. Daarom zit daar geen controle op in het systeem."

Huijbregts: "Later werd in Europa bedacht dat deze gegevens nuttig zouden zijn voor opsporingsdiensten. Maar als je informatie klakkeloos voor andere doelen gaat gebruiken dan aanvankelijk de bedoeling was, dan krijg je dit soort problemen en kan opsporingsinformatie dus zomaar opeens onbetrouwbaar blijken."

Omstreden

De bewaarplicht verkeersgegevens is sinds de invoering in de Europese Unie omstreden geweest. Zo wordt door experts al langer getwijfeld over de effectiviteit en is de regelgeving in diverse landen strijdig met de grondwet verklaard. Na een advies van de advocaat generaal zal het Europese Hof van Justitie de plicht laten afzwakken. 

Sinds de onthullingen van NSA-klokkenluider Edward Snowden is duidelijk dat overheden massaal deze meta-informatie vertrouwen. Amerikaans president Barack Obama kondigde vrijdag aan van plan te zijn dit soort informatie bij een onafhankelijke partij te gaan bewaren voor onderzoek.

De gegevens worden veelvuldig door opsporingsdiensten gebruikt. In 2012 werd er 2,7 miljoen keer informatie opgevraagd uit de database.

Hoe vaak wordt er informatie opgevraagd in jouw regio?

Tip de redactie