Vanaf maandag hebben ruim 2.500 'derdelanders' uit Oekraïne geen recht meer op bescherming in Nederland. Ze moeten asiel aanvragen of terug naar hun land van herkomst. Maar het is nog altijd onduidelijk wat het merendeel van hen gaat doen.

Derdelanders zijn mensen die in Oekraïne woonden toen de oorlog uitbrak, maar daar slechts een tijdelijke verblijfsvergunning hadden. Denk aan mensen die in Oekraïne studeerden of werkten. Het gaat in Nederland om een groep van 2.540 mensen uit onder meer Marokko, Nigeria en Algerije.

In eerste instantie kregen zij, net als andere vluchtelingen uit Oekraïne, tijdelijke bescherming in Nederland. Dat hield in dat zij niet de asielprocedure hoefden te doorlopen, onderdak kregen en aan het werk mochten.

Daarmee was Nederland wat galanter dan andere Europese landen. EU-breed is afgesproken dat derdelanders eigenlijk niet onder deze richtlijn zouden vallen. Daardoor moesten ze in bijvoorbeeld België direct al 'gewoon' asiel aanvragen.

Nederland wilde dat beleid op den duur ook aanpassen, maar dat ging met horten en stoten. De deadline waarop de tijdelijke bescherming verviel werd meermaals uitgesteld, onder meer nadat getroffen derdelanders naar de rechter waren gestapt. Zij vonden het oneerlijk dat hun bescherming verviel terwijl zij die eerst wel kregen. Een aantal van hen had hier al een leven opgebouwd en zei niet zomaar terug te kunnen naar hun land van herkomst.

Uiteindelijk besloot de hoogste rechter dat Nederland de bescherming per 4 maart 2024 mocht beëindigen. De derdelanders uit Oekraïne hebben vanaf maandag 28 dagen de tijd om het land te verlaten of asiel aan te vragen.

Wat is het verschil tussen vluchtelingen uit Oekraïne en asielzoekers?

Asiel aanvragen of toch nog naar de rechter?

Volgens het ministerie van Justitie en Veiligheid staan er momenteel zo'n zevenhonderd asielaanvragen open vanuit de groep derdelanders uit Oekraïne. Daarnaast hebben 120 mensen een aanvraag voor een verblijfsvergunning gedaan op basis van bijvoorbeeld werk of studie.

De mensen die wel teruggaan, hebben nog tot en met maandag om zich aan te melden voor het terugkeerplan van de overheid. Als die deadline verlopen is, kunnen ze alsnog zonder hulp naar een ander land vertrekken of asiel aanvragen. 760 derdelanders uit Oekraïne keerden al terug onder begeleiding van de overheid. Zij zijn niet meegerekend in de groep van 2.540 mensen.

De derdelanders die asiel hebben aangevraagd, mogen in Nederland blijven zolang hun asielverzoek in behandeling is. Maar er is amper plek voor hen in de opvanglocaties van het Centraal Orgaan opvang asielzoekers (COA). Daarom mogen ze tot er plek is gewoon in de gemeentelijke opvang wonen.

Het COA liet vrijdag weten dat zo'n zestig derdelanders uit Oekraïne wél alvast naar hun opvanglocaties zijn omdat er geen plek is in de gemeentelijke opvang of omdat de gemeenten hebben aangegeven hen niet meer op te willen vangen.

Zie ook |Vluchteling zonder Oekraïens paspoort wil blijven: 'Kom uit zelfde oorlog'

Ook veel onzekerheid bij derdelanders zelf

Ook bij de derdelanders zelf heerst nog veel onzekerheid over wat de mensen gaan doen, ziet VluchtelingenWerk. "Er komen redelijk wat vragen binnen", zegt een woordvoerder. "Die gaan vooral over hoe ze hun toekomst kunnen inrichten. Wat zijn hun mogelijkheden? Kunnen ze asiel aanvragen, of in een ander land werken?"

Volgens de organisatie veroorzaakt het veel stress bij de derdelanders dat ze "opnieuw halsoverkop een land moeten verlaten". "Het gaat om mensen die ook niet uit vrije keuze Oekraïne uit zijn gevlucht. We roepen daarom op met coulance naar deze groep te kijken. Laten we goed meedenken over hoe ze hun toekomst kunnen inrichten."