AMSTERDAM - De sharia (islamitische wetgeving) staat op gespannen voet met de democratie, maar ook godsdiensten als christendom en jodendom "dreigen slachtoffer te worden van religieuze gezagsstructuren". Dat zei ex-premier Ruud Lubbers zondag in de zeventiende Abel Herzberg-lezing in de Amsterdamse Rode Hoed.

Lubbers deed zijn uitspraak vlak nadat minister Piet Hein Donner (Justitie) onder vuur kwam te liggen na zijn "theoretische gedachteoefening" dat invoering van de sharia in Nederland mogelijk zou moeten zijn als tweederde van de Nederlanders daar voor zou zijn. Dat liet volgens de bewindsman onverlet dat hij de islamitische wetgeving strijdig vindt met de Nederlandse normen en waarden.

"Het pijnlijke van de sharia is de pretentie dat de Profeet in de naam van Allah precieze gedragsregels heeft vastgelegd", stelde Lubbers zondag. De rode lijn die Lubbers schetste in zijn geloofsbeleving is de afstand die hij al vroeg voelde tegen Farizeeërs die met hun strenge regels claimen de hoeders van het ware geloof te zijn. In zijn lezing waarschuwde hij dat alle monotheïstische godsdiensten voor de uitdaging staan farizeïsme te vermijden.

Anderzijds heft de minister van Staat de vinger tegen de 'verlichte' en geseculariseerde wereld die onder het mom van vrijheid van meningsuiting het beledigen tot cultuur verheft. "In naam van de democratie wordt soms spiritualiteit geweerd en gekleineerd, en godsdienst getypeerd als een te vermijden afwijking."

Sterk verbonden

Lubbers was de eerste Nederlandse premier die Israël bezocht. Bij dat bezoek in 1988 voelde hij zich nog sterk verbonden met zijn joodse vrienden, maar die verbondenheid werd steeds meer op de proef gesteld. "Het recht van leven, het recht van terugkeer, of tenminste het recht op erkenning verdreven te zijn, geldt ook voor de Palestijnen. De veiligheid van Israël kan niet zonder erkenning van dat recht, zoals de Palestijnen niet verder komen zonder Israël te erkennen."

Lubbers vertelde in zijn lezing hoe zijn politieke loopbaan aan de ene kant steeds sterker afbreuk deed aan zijn rooms-katholieke geloof, maar anderzijds ook voor nieuwe impulsen zorgde. Zijn geloof werd steeds roestiger, zei hij. "In mijn leven hing een zwaar gordijn tussen het werken aan de publieke zaak en mijn leven als gelovige." Als minister-president merkte hij hoezeer de waarschuwing van Marga Klompé ("bewonderend en ironisch 'Opoe dei' genoemd") voor de bedervende werking van macht, op waarheid berustte. Het was voor hem de reden het te laten bij maximaal drie regeringsperiodes.

God

Tegenwoordig is Lubbers onder meer bezig met duurzame ontwikkeling en energie, een onderwerp dat hem terugbracht bij het geloof toen dat steeds meer begon te verdorren. Naast de perspectieven ziet hij vooral de bedreigingen van de moderne tijd. "Vanwege die bedreiging ging ik weer meer op zoek naar God. Duurzaamheid werd mijn leidmotief."