DEN HAAG - D66-fractievoorzitter Lousewies van der Laan legt de schuld voor de val van het kabinet bij het CDA en de VVD. Die waren niet bereid om minister Rita Verdonk van Vreemdelingenzaken op te offeren om zo met D66 samen de economische agenda van het kabinet af te ronden, aldus Van der Laan.

Ze noemde dat "jammer". "De crisis was niet onze keus. Wij konden vanwege de ontwikkelingen in de kwestie-Hirsi Ali niets anders doen dan het vertrouwen in Verdonk opzeggen. Wij wilden niet meer verder met haar."

Vetrouwen

De D66-bewindslieden Laurens Jan Brinkhorst en Alexander Pechtold hadden net als hun fractie geen vertrouwen meer in hun VVD-collega Rita Verdonk. Het was niet in het "landsbelang dat het beleid en handelen van Verdonk kon voortduren", zei Pechtold (Bestuurlijke Vernieuwing) donderdagavond in een toelichting op zijn aftreden.

Geloofwaardigheid

In de kwestie rond de naturalisatie van Ayaan Hirsi Ali ging er volgens hem iets mis in de verhouding tussen de overheid en de burger. "Dit ging onze grenzen van politieke geloofwaardigheid ver voorbij", zei Pechtold. Hij en Brinkhorst (Economische Zaken) kregen echter geen steun in het kabinet voor hun opvatting dat Verdonk de eer aan zichzelf moest houden.

Bos

PvdA-leider Wouter Bos vindt dat er zo snel mogelijk verkiezingen moeten worden uitgeschreven. Een lijmpoging of voortzetting van een minderheidskabinet is in zijn ogen niet wenselijk.

Volgens Bos is het kabinet Balkenende gevallen en is er dus nu een nieuw kabinet nodig. "De kiezer moet zich daarover uitspreken, liefst al in het najaar", aldus de PvdA-leider.

Volgens Bos ontstond er in het debat "even de geur" dat CDA en VVD toch samen door zouden gaan zonder D66. Hij is blij dat Balkenende daar uiteindelijk niet voor gekozen heeft. "Het lijkt er op dat we afstevenen op nieuwe verkiezingen".

De PvdA-voorman uitte ook ongezouten kritiek op Balkenende. "Dit is de tweede keer dat de minister-president laat zien dat hij in crisissituaties het kabinet niet bij elkaar kan houden. Nederland heeft nu iemand nodig die dat wel kan."

Halsema

GroenLinks-leider Femke Halsema vindt het ontslag van het kabinet de "meest zuivere beslissing" die genomen kon worden. Ze toonde zich meteen na de aankondiging van premier Jan Peter Balkenende "verbluft" door de ontwikkelingen. Ze noemde het terecht dat de D66-bewindslieden meteen hun ontslag namen en dat de overige ministers hun conclusies daaruit trokken en demissionair worden.

Rutte

VVD-fractievoorzitter Mark Rutte noemt het "schandalig" dat het D66-optreden van de afgelopen dagen heeft moeten leiden tot de val van het kabinet. Hij zei "woest" te zijn. Rutte verwijt D66 dat de partij het hervormingsbeleid van het kabinet "zoveel averij" op heeft laten lopen.

Volgens Rutte is gebleken dat er een groot gebrek aan regie is binnen D66 omdat "ze daar diep verdeeld zijn over de poppetjes". In de ogen van de nieuwbakken fractievoorzitter is er sprake van een leiderschapscrisis binnen D66.

SGP

SGP-fractievoorzitter Bas van der Vlies vindt het "sneu" voor premier Jan Peter Balkenende dat zijn kabinet is gevallen. Hij wees erop dat het voor Balkenende de tweede keer is dat z'n kabinet vroegtijdig tot een einde is gekomen door "tumult in of rondom de kleinste gelederen".

Zalm

VVD-vicepremier Gerrit Zalm vindt het "jammer en onterecht" dat de kwestie rond de naturalisatie van Ayaan Hirsi Ali heeft moeten leiden tot de val van het kabinet. Hij legt de schuld daarvoor bij de D66-fractie.

Volgens Zalm zat het kabinet midden in de voorbereiding van "een hele mooie begroting" en zou het onverstandig zijn om dat karwei niet af te laten maken door een missionair kabinet. Een demissionair kabinet is daarin volgens hem veel beperkter.

Zalm wil vooralsnog niet ingaan op nieuwe verkiezingen. Volgens hem moet uit de consultatieronde blijken wat voor oplossing de beste is. Daaruit kan blijken of er voldoende draagvlak is voor de vorming van een minderheidskabinet van CDA en VVD dat de komende maanden verder gaat.

LPF

De LPF houdt D66 verantwoordelijk voor de val van het kabinet. Het ontslag van de D66-bewindslieden is volgens LPF-fractievoorzitter Gerard van As een logisch gevolg van de "wispelturige opstelling" van de kleinste coalitiepartij in het afgelopen jaar.

De D66-fractie heeft volgens de LPF haar hand overspeeld. "Haar effectbejag en de profileringsdrang zorgden voortdurend voor politieke instabiliteit, waardoor het landsbelang werd geschaad", aldus Van As.

De LPF, die vierkant achter minister Rita Verdonk (Vreemdelingenzaken) blijft staan, zal zich ten opzichte van het demissionair minderheidskabinet van CDA en VVD "kritisch en constructief" opstellen. De LPF heeft geen principieel bezwaar tegen vervroegde verkiezingen.

Tragisch

Werkgeversorganisatie VNO-NCW vindt het "tragisch en onbegrijpelijk" dat het zo ver is gekomen dat het kabinet is gevallen. "Onderzocht moet worden of het toch mogelijk is dit kabinetsbeleid voort te zetten", zei de organisatie kort na de val van het kabinet.

VNO-NCW pleit voor een rompkabinet dat een volwaardige begroting voor 2007 kan opstellen. Op die manier wordt voorkomen dat 2007 een verloren jaar wordt. Nieuwe verkiezingen zouden dan begin volgend jaar kunnen worden gehouden, meent VNO-NCW.

Het CNV betreurt het dat het kabinet nu niet meer toekomt aan noodzakelijke sociale investeringen. "Het ziet ernaar uit dat we nu moeten wachten op een volgend kabinet voor maatregelen die dringend noodzakelijk zijn", aldus CNV-voorzitter René Paas.